Иранның жұмылдыру науқаны және аймақтық реакциялар
Иран Жоғарғы көшбасшысы Аятолла Әли Хаменеидің 28 ақпанда АҚШ-Израиль бірлескен әскери операциясы кезінде қаза табуы Иранда және кеңірек шиіт әлемінде мемлекеттік деңгейдегі аза тұту науқанын бастады. Ирандық шенеуніктер, дін қызметкерлері және миллиондаған аза тұтушылар «Йа Ласарәт әл-Хусейн» («Уа, Хусейн кекшілдері») ұранын айтып, Хаменеидің қазасын шиіттік шаһидтік теологиясы тұрғысынан түсіндірді. Бұл символизм Ашура рәсімдеріне негізделген: шиіттер Мұхаммед пайғамбардың немересі Имам Хусейннің 680 жылы Кербала шайқасында қаза табуын еске алып, оның өлімі үшін әділеттілік орнатуды діни парыз ретінде қарастырады. Тегеран кек қайтаруды саяси емес, діни міндет ретінде ұсыну арқылы өз прокси желілеріндегі идеологиялық бірлікті нығайтып, АҚШ пен Израильге қарсы ұзаққа созылатын қақтығысқа жақтастарын жұмылдыруға тырысты.
Сүнниттік салафи-джихадистердің қарсы реакциясы
Алайда Тегеранның мұқият құрылған нарративі сүнниттік салафи-джихадистік қозғалыстар арасында қолдау таппады. «Ислам мемлекеті» Хорасан провинциясы (ISKP) мен әл-Каидаға байланысты топтардың өзбек және тәжік тілді жақтастары Хаменеидің қазасын аза тұтудың орнына қуанышпен қарсы алып, шиіттік аза тұту рәсімдерін келемеждеп, «Йа Ласарәт әл-Хусейн» доктринасын теологиялық ауытқушылық пен бидғат деп айыптады. Бұл реакциялар Иранның революциялық шиіттік жобасы мен салафи-джихадизм арасындағы терең идеологиялық және конфессиялық айырмашылықты көрсетеді. Ең бастысы, АҚШ пен Израильге қарсы ортақ қарсыластық жағдайында да доктриналық дұшпандық тактикалық жақындасудың орнын басатынын дәлелдейді. Бұл «менің дұшпанымның дұшпаны — менің досым» қағидасының бұл жағдайда қолданылмайтынын білдіреді.
ISKP жақтастары Хаменеидің қазасын тойлады
12 шілдеде өзбек тілді ISKP жақтаушысы «Таухид Макони» Telegram арнасы Хаменеидің қазасын тойлап, топтың Иранның шиіттік басшылығына деген ымырасыз конфессиялық дұшпандығын көрсетті. Арна Хаменеиді «рафида» (шиіттерді менсінбейтін салафи-джихадистік термин) деп атап, оның тозаққа кеткенін мәлімдеді. Сондай-ақ ол Хаменеиді жерлеудің кешігуін айыптап, ирандық билікті оның денесін қоғамдық табынуға қойды деп айыптады және жерлеу рәсіміне қатысқан миллиондаған шиіттерді келемеждеді. Арнаның пікірінше, Хаменеи үшін дұға ету және оның денесіне табыну «ширк» (политеизм) болып табылады, бұл ISKP-нің шиіттік исламды бидғат деп ұзақ уақыт бойы сипаттауын нығайта түседі.
7 шілдеде тәжік тілді ISKP жақтаушысы «Ансор Тожики» Telegram арнасында ұқсас тақырыптар пайда болды. Арна Тәжікстан президенті Эмомали Рахмонның 3 шілдеде Тегеранда Хаменеидің жерлеу рәсіміне қатысуын пайдаланып, өзінің мемлекетке қарсы және шиітке қарсы нарративін күшейтті. Рахмонның суретін жариялай отырып, арна «мұртад» (дінінен бас тартқандар) — билік жүргізіп отырған шиіттік Иран да, сүнниттік Орталық Азия да бірдей — деп мәлімдеді және Тәжікстан мен Иран режимдерін «исламға сатқындық, зорлық-зомбылық және опасыздық» деп айыптады. Арна Рахмонды «тағут» (Құдайдың билігіне қарсы билік жүргізетін заңсыз билеуші) деп атап, оның да Хаменеидің тағдырына ұшырауын талап етті. Бұл хабарлама ISKP-нің идеологиялық негізін көрсетеді: Иранның шиіттік теократиясы мен Орталық Азияның зайырлы үкіметтерін бірдей «мұртад» режимдер санатына жатқызып, екеуін де джихадтың тең мақсаттары деп жариялайды.
Ислам мемлекетінің жаһандық нарративімен үндестік
Өзбек және тәжік ISKP жақтастарының реакциялары «Ислам мемлекеті» (ИМ) араб тілді пропагандалық аппаратының шиітке қарсы конфессиялық нарративімен тікелей үндесті. Бұл хабарламалар аймақтық оқшауланған жауап емес, ИМ-нің шиіттерді мұртад деп, Иранды сүнниттік исламның басты жауабы деп сипаттайтын кеңірек идеологиялық жүйесінің көрінісі болды. Бұл сәйкестік Хаменеидің қазасынан кейін бірден байқалды. 28 ақпанда АҚШ-Израиль соққыларынан кейін ИМ-нің белгілі жақтаушысы Әбу Абдаллаһ әл-Халаби (Мұхаммед Джабха) Хорасан (Ауғанстан мен Пәкістан) ИМ-нің жаңа жаһандық орталығына айналатынын мәлімдеп, «мұртад шиіттік Иран мемлекеті» құлағаннан кейін болашақ қақтығыстар «ашық діни» сипат алатынын болжады. Оның сөздері ИМ Хаменеидің қазасын Иран үшін әскери жеңіліс ретінде ғана емес, қозғалыстың жаһандық джихадистік нарративін күшейтетін кеңірек конфессиялық қайта құрудың басы ретінде қарастырғанын көрсетеді.
Дереккөз: Jamestown Foundation
Сурет: Militant Ideology A recruitment image released by Jaish-e-Mohammed (JeM) showing off the new women’s wing, Jamaat-ul-Muminat (JuM). (Source: X/@thetatvaindia) / Jamestown Foundation
