Иран қару-жарағын қайдан алады және АҚШ оны тоқтата ала ма?

Where does Iran get its weapons, and can the US really stop the flow?
Iranian President Masoud Pezeshkian and IRGC Aerospace Force commander Amir Ali Hajizadeh look on as a Shahed 136-B drone is displayed in a Tehran military parade in September 2024 (AFP) / Middle East Eye

АҚШ Иранның қару-жарақ жеткізілімін тежеуге кірісті

Вашингтон Иранның әскери жабдықтау жолдарын бұғаттау мақсатында Task Force Iron Gate атты жаңа бөлімшесін құрғанын жариялады. Бұл құрылым Ислам Республикасына құрлық арқылы және Каспий теңізі арқылы келетін қару-жарақ импортын тоқтатуға бағытталған. АҚШ пен Иран арасындағы сегіз айдан асқан соғысты аяқтау туралы келіссөздер жалғасып жатқанымен, нақты нәтиже әзірге көрінбейді.

Иран қару-жарағын қайдан алады?

Иран қару-жарағының басым бөлігін өзі өндіреді. Алайда АҚШ-тың оңтүстік порттарды теңізден блокадалауы әдеттегі сауда жолдарын тоқырауға әкелді, сондықтан Тегеран солтүстік бағытқа — Ресей мен Орталық Азияға бет бұрды. Сонымен қатар Қытайдан әскери жеткізілімдер туралы дәлелдер көбейіп келеді. Иранның өз өндірісіндегі зымырандар мен дрондарға арналған бөлшектердің жеткізілімі тіпті Ислам Республикасына қарсы саналатын елдердің, соның ішінде АҚШ-тың өзіндегі өндірушілерге дейін жеткені анықталған.

Тегеранге қандай қару түрлері қажет?

Иран зымырандар мен дрондар өндірісінде айтарлықтай ілгерілеген, бірақ қозғалтқыштар, микрочиптер мен жартылай өткізгіштер сияқты күрделі құрамдас бөлшектерді өзі шығара алмайды. Бұл «қос мақсатты» тауарлар Солтүстік Америка, Еуропа және Шығыс Азияның санаулы елдерінде ғана өндіріледі. Стокгольм халықаралық бейбітшілік зерттеу институтының сарапшысы Питер Веземанның айтуынша, Иран үшін өз қару өнеркәсібін ұстап тұру — санкциялар мен эмбарголар жағдайында сенімді жабдықтаудың басты жолы.

Аймаққа әсері қандай?

Иран Таяу Шығыстағы ең қуатты әскерлердің біріне ие. Оның кейбір зымырандары, мысалы Sejjil, шамамен 2000 шақырым қашықтыққа жетіп, Таяу Шығыстың басым бөлігін және Оңтүстік Еуропаның бір бөлігін қамти алады. Иранның қару қорының нақты көлемі белгісіз, бірақ соғыс оның ауқымын ішінара көрсетті. Иранда ядролық қару жоқ, алайда Халықаралық атом энергиясы агенттігінің инспекторлары азаматтық мақсатқа қажет деңгейден әлдеқайда жоғары байытылған уран қорының болуын ядролық бағдарламаға нұсқайды деп бағалайды.

Орталық Азия үшін тәуекелдер

  • Iron Gate тобының 20 адамнан тұратын құрамы мен нақты жұмыс тәртібі туралы ақпарат аз, бұл аймақтық транзит жолдарына ықпал етуі мүмкін.
  • Солтүстік бағыттың күшеюі Орталық Азия елдерін ірі державалар арасындағы геосаяси қысымға ұшырату қаупін тудырады.
  • АҚШ тек импортты ғана емес, Иранның мұнай экспортын да тежеуге ұмтылып отыр, бұл әлемдік нарықтарға әсер етеді.

Жалпы алғанда, Вашингтонның стратегиясы Иранның әскери қабілетін шектеуге бағытталғанымен, қос мақсатты бөлшектердің көпжақты жеткізілім жолдары мен аймақтық транзит желілері бұл мақсатқа жетуді қиындатады. Орталық Азия үшін бұл жағдай экономикалық және қауіпсіздік тұрғысынан мұқият бақылауды талап етеді.

Дереккөз: Middle East Eye

Сурет: Iranian President Masoud Pezeshkian and IRGC Aerospace Force commander Amir Ali Hajizadeh look on as a Shahed 136-B drone is displayed in a Tehran military parade in September 2024 (AFP) / Middle East Eye