Арбитраж шешімінің мәні
Халықаралық арбитраж трибуналы Қазақстанның Қашаған мұнай кен орнының инвесторларына қойған шамамен 12 млрд долларлық талабын қабылдамады. Bloomberg агенттігінің 22 қазандағы хабарламасына сәйкес, бұл шешім жабық сот ісінің дереккөздеріне негізделген. Аталған талаптар 2011–2015 жылдар аралығында жұмсалған кен орнын игеру шығындарына қатысты болып, белгіленген мерзімнен кешігіп берілген. Сонымен қатар тағы 8 млрд долларлық даулы шығынға қатысты талаптардың қаралуы жалғасуда.
Даудың контексті мен себептері
Қазақстан инвесторлардың мұнай өндіру арқылы өтейтін шығындарынан шамамен 20 млрд долларды алып тастауды талап еткен. Алайда арбитрлер қабылданбаған талаптарға кіретін шығындардың негізділігін қарастырмады. Сот шешімі әзірге жарияланбаған.
Қашаған кен орнын North Caspian Operating Company (NCOC) басқарады, оның акционерлері қатарында «ҚазМұнайГаз», ExxonMobil, Eni, Shell, TotalEnergies, China National Petroleum Corporation және INPEX Corporation бар. Кен орны Каспий теңізінің солтүстігінде орналасқан. Қабаттағы жоғары қысым мен күкіртсутек деңгейі құрылыс құнын өсіріп, жобаның іске қосылуын кешіктірді, ал қиын климаттық жағдайлар мәселені одан әрі ушықтырды. Өндіріс 2013 жылы басталып, көп ұзамай құбырлардағы газ ағынына байланысты тоқтатылды. Жұмыс 2016 жылы қайта жанданды.
Өндірісті бөлу келісімі және шығындарды өтеу
1997 жылғы өндірісті бөлу туралы келісімге сәйкес инвесторлар жарамды жоба шығындарын өндірілген мұнайдың бір бөлігі есебінен өтейді. Қалған мұнай — «пайда мұнайы» — мемлекет пен жобаға қатысушылар арасында бөлінеді. Танылған шығындардың ұлғаюы пайда ретінде бөлінетін мұнай көлемін азайтады.
Қазақстан мердігерлік келісімдер аясындағы шығындарға, соның ішінде құрылыс жұмыстары мен жабдыққа жұмсалған қаражатқа дау айтып отыр. Тамыз айында Халықаралық тергеуші-журналистер консорциумы (ICIJ) кең ауқымды арбитраждың 2000-жылдары жасалған, құны 10,7 млрд долларлық он шақты құрылыс келісіміне қатысты айыптауларды қамтитынын хабарлады. Қазақстан тарапы кейбір келісімдерде шығындардың асыра көрсетілгенін немесе мүдделер қақтығысы болғанын, сондай-ақ парақорлық фактілерін алға тартады. NCOC өз мүшелерінің келісімдер мен қазақстандық заңнамаға сәйкес әрекет еткенін мәлімдейді.
Істің ауқымы мен болашағы
2025 жылдың сәуірінде ICIJ Қазақстанның Қашаған инвесторларына жалпы сомасы 160 млрд долларлық талап қойғанын жазды. Сондай-ақ консорциум өндірісті бөлу келісімі бойынша мемлекетке басым төлемдерден кейін мұнай кірісінің шамамен 98%-ын алатыны туралы Қазақстанның мәлімдемесіне сілтеме жасалды. ICIJ мәліметінше, іс Гаагадағы Тұрақты арбитраж сотында тіркеліп, кемінде 2028 жылға дейін жалғасуы мүмкін.
Бұдан бөлек, Қазақстан Қашаған операторынан 2,3 трлн теңге, яғни шамамен 5,2 млрд доллар көлеміндегі экологиялық айыппұлды өндіріп алуға тырысуда. Айыптаулар мұнай мен газды өңдеу кезінде пайда болатын күкіртті сақтау шектеулерін бұзуға қатысты. 29 қыркүйекте билік айыппұлды өндіру жөніндегі атқарушылық іс жүргізуді қайта жаңғыртты. Бұған NCOC-ның атқарушылық процеске қарсы шағымын қазақстандық сот қараған үш апталық үзіліс себеп болды.
NCOC айыппұлға қарсы шығып отыр, ал жобаның шетелдік акционерлері Қазақстанның инвестицияларды қорғау жөніндегі міндеттемелерін бұзғанын алға тартып, халықаралық арбитраж бастады. NCOC арбитраж трибуналының іс жүргізу жалғасқанша айыппұлды өндіруге тыйым салатын уақытша бұйрық шығарғанын мәлімдейді. Қазақстанның Әділет министрлігі бұл бұйрықтың қазақстандық сот шешімін орындауға кедергі келтіре алатынына күмән келтіреді.
Дереккөз: Times of Central Asia
Сурет: Image: @gov.kz / Times of Central Asia
