Тәжікстанның шекаралық алаңы үш онжылдықтан бері күн тәртібінде
Тәжікстан билігі көршілес Ауғанстандағы ахуалға қатысты алаңдаушылығын үш онжылдықтан астам уақыт бойы білдіріп келеді. 2025 жылдың соңғы айларында Тәжікстан-Ауғанстан шекарасының шағын бөлігінде қақтығыс орын алғаннан кейін Душанбе Ұжымдық қауіпсіздік шарт ұйымына (ҰҚШҰ) ресми түрде көмек сұрап жүгінді. Ұйым жауап бергенімен, уәде етілген көмек әлі жеткен жоқ, ал Тәжікстан шекара қорғанысын күшейту жолында жалғасты ізденісте.
Шекара мәселесінің тарихи тамыры
Ауғанстандағы тұрақсыздық 1970 жылдардың соңынан басталды, яғни Тәжікстан тәуелсіздік алған 1991 жылдан әлдеқайда бұрын. Ұзындығы шамамен 1360 шақырым болатын Тәжікстан-Ауғанстан шекарасының басым бөлігі таулы және сирек қоныстанған, бұл есірткі мен қару-жарақ контрабандасы үшін қолайлы жағдай туғызады.
Қару-жарақ контрабандасы 1992–1997 жылдардағы Тәжікстан азаматтық соғысы кезінде аса өткір мәселеге айналды: қару екі елдегі ішкі қақтығыстарды қоздыру үшін шекараның екі жағына да тасымалданды. Тәжікстан тәуелсіздігінің бірінші күнінен бастап 2005 жылдың маусымына дейін ресейлік шекарашылар ауған шекарасын күзетуге көмектесті. Соңғы 35 жылда шекарада кемінде бірнеше жүздеген ресейлік және тәжік шекарашысы, сондай-ақ тәжік және ауған контрабандистері мен содырлары қаза тапты.
Көршілердің мүддесі мен халықаралық қолдау
Көптеген ел Тәжікстанның Ауғанстанмен шекаралық мәселесіне алаңдады. Қытай, басқа да Орталық Азия мемлекеттері және Ресей ауған есірткісі мен содырларының өз аумақтарына жетуін қаламады. 1990 жылдардың ортасы мен соңында Талибанның Орталық Азия шекарасына қарай жылжуы бұл алаңдаушылықты күшейтті. 2001 жылғы 11 қыркүйектегі лаңкестік әрекеттерден кейін АҚШ пен оның одақтастары Ауғанстандағы әскерлерін қолдау үшін Орталық Азиядағы нысандарды пайдаланды.
Бұл елдер Тәжікстанның шекара қорғанысына түрлі жолмен үлес қосты — тұрғын үй материалдары мен қысқы киімдерді беруден бастап қауіпсіздікті бақылау жабдықтары мен қару-жарақпен қамтамасыз етуге дейін. Бұл көмек шекара мәселелерін толық жоюға жетпегенімен, Тәжікстанның мемлекеттік қазынасынан бөле алатын қаражатынан әлдеқайда көп болды.
Рахмонның Талибанға қатысты ұстанымы
Эмомали Рахмон 1990 жылдардың соңында Талибан билікке келген кезде Тәжікстан президенті болатын және топты қауіп деп санады. 2021 жылы Талибан қайта билікке келгенде де оның пікірі өзгерген жоқ: басқа Орталық Азия мемлекеттері Талибанмен диалог пен сауда байланысын орнатқанымен, Тәжікстан әрекетті баяу жүргізіп отыр.
2024 жылдың маусымында Рахмонның үлкен ұлы әрі мұрагері Рустам Эмомали ҰҚШҰ Парламенттік ассамблеясы кеңесінің отырысында Ауғанстан қайтадан терроризмнің ұясына айналғанын мәлімдеді. Оның айтуынша, Ауғанстанда 1000-нан астам радикалды медресе ашылып, олардың кейбірі Тәжікстан шекарасына жақын орналасқан және суицидшілерді де даярлайды.
2025 жылдың соңындағы шиеленіс
2025 жылдың тамызында Шамсиддин Шохин ауданында тәжік шекарашылары екі елді бөлетін Пяндж өзенінің арғы жағындағы Талибан жауынгерлерімен оқ атысты. Кемінде бір Талибан жауынгері қаза тауып, төртеуі жараланды. Атыс себебі анықталмағанымен, өзеннің екі жағында жүргізілетін заңды және заңсыз алтын өндіру жұмыстарымен байланысты деген болжам болды. Атыс тоқтаған соң тәжік шекарашыларының тобы Ауғанстанға өтіп, жергілікті шенеуніктермен және Талибан жауынгерлерімен келіссөз жүргізді.
Қазан айының соңында сол маңда тағы бір атыс болғаны туралы хабар тарады, екі жақтан да шығын болғаны айтылды, бірақ нақты сандар мен себептер көрсетілмеді. Қарашада шекараның тәжік жағында ауған жақтан жасалған екі бөлек шабуылда бес қытай жұмысшысы қаза тауып, төртеуі жараланды. 26 қарашадағы алғашқы шабуылда жарылғыш зат тиелген коммерциялық дрон Шамсиддин Шохин ауданындағы алтын өндіру нысанына соғылып, үш қытай жұмысшысын өлтірді. 30 қарашада шекараның ауған жағынан атылған оқ екі қытай жол жұмысшысын өлтіріп, екеуін жаралады. Бұл Қытайдың жұмысшыларын Тәжікстан шекарасынан уақытша шығаруына және Тәжікстан үкіметінің ҰҚШҰ-дан көмек сұрауына әкелді.
ҰҚШҰ-ның жауабы мен күтіліс
Тәжікстан Беларусь, Қазақстан, Қырғызстан және Ресеймен бірге ҰҚШҰ мүшесі. 2026 жылдың 10 сәуірінде Рахмон Душанбеде ҰҚШҰ Бас хатшысы Таалатбек Масадықовпен кездесіп, қауіпсіздік қатерлеріне жауап беру жөніндегі ұйым шешімдерін орындау қажеттігін атап өтті. Ұйым 2024 жылдың қарашасында Тәжікстан-Ауғанстан шекарасын нығайту бағдарламасын бекіткен болатын.
Маусымда ҰҚШҰ Тәжікстанға көмекті жеделдетуге дайын сияқты көрінді. ҰҚШҰ Тұрақты кеңесінің төрағасы Виктор Васильев ұйымның ауған жағынан Тәжікстанға қарай оқ атылуына ерекше алаңдайтынын айтты. «Ресей мен бірнеше Орталық Азия мемлекетінің Кабул билігімен байланыс орнату қадамдарына қарамастан, қауіпсіздік ахуалы күрделі күйінде қалып отыр», — деді ол. Алайда Васильев Арменияның ұйым мүшелігін тоқтататыны туралы белгілер, Беларусь пен Украина арасындағы шиеленіс және НАТО жаттығулары сияқты ҰҚШҰ-ның басқа да мәселелеріне көп көңіл бөлді. Тамыз айының соңында Масадықов ТАСС-қа берген сұхбатында қару-жарақ пен әскери техниканың алғашқы партиясы туралы айтты, бірақ нақты жеткізу мерзімі белгісіз күйінде қалды.
Дереккөз: Times of Central Asia
Сурет: Secretary General of the CSTO, Taalatbek Masadykov; image: TCA, Aleksandr Potolitsyn / Times of Central Asia
