C5+1 кездесуінің жаңа күн тәртібі
Америка Құрама Штаттары мен Орталық Азияның бес республикасы экономикалық және қауіпсіздік ынтымақтастығы туралы бірлескен мәлімдеме жасады. Құжат Өзбекстанның Самарқант қаласында 19 қазанда өткен C5+1 министрлік кездесуінен кейін жарияланды. Бұл мәлімдемеде бұрын АҚШ-тың аймақтық саясатының орталық мәселесі саналған Ауғанстан мүлдем аталмаған. Алайда Ауғанстанның құжаттан тыс қалуы оның келіссөздерден немесе Вашингтонның стратегиялық мүдделерінен толық шығып қалғанын білдірмейді.
Ауғанстанның C5+1 келіссөздеріндегі орнының өзгеруі
Бұған дейінгі құжаттармен салыстыру жарияланған күн тәртібіндегі ауысуды айқын көрсетеді. 2021 жылдың шілдесінде, Талибан Кабулды қайта бақылауға алғанға дейін бірнеше апта бұрын, C5+1 қатысушылары Ауғанстан арқылы Орталық және Оңтүстік Азия арасындағы сауда-көлік байланыстарын нығайтуды және елде бейбітшілікті қамтамасыз етуді ашық қолдаған болатын. Сол айда АҚШ, Өзбекстан, Ауғанстан және Пәкістан екі аймақты байланыстыратын сауда-көлік жобаларын қолдау үшін төртжақты алаң құру жоспарын жариялаған.
2023 жылдың шілдесінде Астанада Ауғанстанға арналған жеке C5+1 сессиясы өтті. Онда әйелдер құқығын құрметтейтін инклюзивті Ауғанстан үкіметін құруға шақырылып, ел арқылы өтетін көлік-энергетикалық байланыстарды одан әрі дамыту қолдауға ие болды. Сол жылдың қыркүйегінде C5+1 көшбасшыларының бірлескен мәлімдемесі Ауғанстанды Орталық Азия қауіпсіздігінің маңызды факторы деп атаған. Ал 2026 жылғы Самарқант мәлімдемесінде Ауғанстан шекара қауіпсіздігі мен терроризмге қарсы бөлімде де аталмайды. Дегенмен 2023 жылғы қазан айындағы C5+1 байланыс мәлімдемесі Орталық Азияны батыс нарықтарымен жалғайтын Каспий транзит дәлізін бөліп көрсетіп, Ауғанстанды атамаған еді.
Аймақ елдері үшін Ауғанстан бағытының практикалық мәні
Орталық Азия мемлекеттері үшін Ауғанстан бағыты іс жүзінде маңызды болып қала береді. Өзбекстан Ауғанстан арқылы Пәкістанға шығатын теміржол жобасын жүзеге асырып, Үнді мұхиты порттарына шығуды көздейді. Қазақстан Ауғанстанның ірі азық-түлік жеткізушісі ретінде 2026 жылдың алғашқы жеті айында шамамен 216 миллион долларлық ұн мен 122 миллион долларлық бидай экспорттады. Қыркүйекте Қазақстан мен Өзбекстан Біріккен Араб Әмірліктерімен бірге Ауғанстан арқылы Пәкістанға өтетін теміржол дәлізін зерделеуге келісті. Тәжікстан, Өзбекстан және Түрікменстан Ауғанстанмен шекаралас. Өзбекстан мен Түрікменстан Ауғанстан Қоштепа каналын салуына байланысты Әмудария суының азаю қаупіне тап болып отыр. Сондықтан Ауғанстанның бірлескен мәлімдемеден тыс қалуын бес мемлекеттің барлық саясатының толық көрінісі деп қабылдауға болмайды.
Вашингтонды шектейтін факторлар
Ықтимал түсініктердің бірі — АҚШ-тың Ауғанстанның қазіргі билігіне қатысты ұстанымы. Вашингтон Талибан өкілдерімен практикалық байланыстарға жол береді, бірақ оның құрған үкіметін танымайды. Қозғалыс әлі де Арнайы белгіленген жаһандық террористік ұйым мәртебесінде, дегенмен АҚШ Мемлекеттік департаментінің шетелдік террористік ұйымдар тізіміне енбеген. Бұл мәртебе Талибанмен мәмілелерді шектейді, алайда АҚШ санкция ережелері азаматтық инфрақұрылым мен көлік жобаларын қоса, Ауғанстанның басқару институттарын қамтитын көптеген коммерциялық транзакцияларға рұқсат береді. Талибанға тікелей қаржы аударымдарына қатысты шектеулер белгілі бір ерекшеліктермен сақталады. Вашингтон Ауғанстан билігін тартатын жобаларды қолдауды Талибан үкіметін танымау саясатымен және қалған шектеулермен үйлестіруге мәжбүр болар еді. Алайда бұл шектеулер 2023 жылы C5+1 қатысушыларының Ауғанстан арқылы көлік-энергетикалық байланыстарды қолдауына кедергі болмаған.
Пәкістан Орталық Азияның Ауғанстан арқылы Үнді мұхиты порттарына шығуы үшін маңызды. Бірақ Кабул мен Исламабад арасындағы қатынастар күрт нашарлады. 2025 жылдың қазанында шекарадағы қақтығыстар ірі өткелдердің жабылуына әкелді, ал сауда үзілістері 2026 жылға дейін жалғасты. Оңтүстікке балама бағыт Иран және оның порттары арқылы өтеді, мұнда шектеулер АҚШ-Иран қатынастары мен Вашингтонның санкция саясатына байланысты туындайды.
Әр бағыттың өз басымдығы
Жарияланған күн тәртібіндегі ауысуды тек Вашингтонның Ауғанстанмен қарым-қатынасымен түсіндіруге болмайды. Орталық Азия АҚШ-тың экономикалық саясаты үшін өз алдына маңызды, әсіресе сыни минералдардың ықтимал көзі және американдық инвестицияның бағыты ретінде. Каспий транзит дәлізі оңтүстік дәліздерді алмастырмайды: ол басқа нарықтарды жалғайды және оның өміршеңдігі транзит елдерінің инфрақұрылымы мен саясатына, соның ішінде тарифтерге тәуелді. Орталық Азия астаналары үшін бұл бағыттардың бірін таңдау міндетті емес. Қазақстан мен Өзбекстан Ауғанстанмен байланыстарды дамыта отырып, Каспий транзит жобаларына қатысып, АҚШ-пен ынтымақтастықты кеңейте алады. Сонымен қатар күнделікті сауда-көлік қызметі аясында Кабулмен байланыстардың біртіндеп қалыпқа түсуі әр C5+1 кездесуінде Ауғанстанды жеке талқылау қажеттілігін азайтуы мүмкін. Осылайша, Самарқант мәлімдемесінде Ауғанстанның болмауы кемінде екі түсінікке жол береді: Вашингтон Талибанмен саяси байланысты талап етпейтін бастамаларға әдейі басымдық берген болуы мүмкін, немесе Орталық Азия елдері Ауғанстанға қатысты мәселелерді өз бетінше шешіп, C5+1 форматын АҚШ қатысуы ең құнды жобаларға арнап отырған болуы мүмкін.
Дереккөз: Times of Central Asia
Сурет: Image: @gov.kz / Times of Central Asia
