Азық-түлік шығыны бойынша Қазақстан әлемдік рейтингтің жоғары бөлігінде
Орталық Азияның ең ірі экономикасы саналатын Қазақстан тұтыну бюджетінің азық-түлікке жұмсалатын үлесі бойынша халықаралық салыстыруда алдыңғы ондыққа кіреді. Ақшалай табыстардың өсуіне қарамастан, азық-түлік сатып алу үй шаруашылықтарының тұтыну бюджетінің жартысынан астамын алады. Бұл көрсеткіш елдегі табыс деңгейі мен баға динамикасын бағалаудың маңызды индикаторы ретінде қарастырылады.
Халықаралық деректер мен ұлттық статистика айырмашылығы
АҚШ Ауыл шаруашылығы министрлігінің (USDA) халықаралық статистикасына сәйкес, 2025 жылы Қазақстан тұрғындары тұтыну бюджетінің шамамен 42%-ын азық-түлікке жұмсаған. Бұл өлшем үйде тұтынуға сатып алынатын азық-түлік пен алкогольсіз сусындарды қамтиды, мейрамхана тағамдары, алкоголь және темекі есепке алынбайды. Жоғарырақ үлес Нигерия, Мьянма және Лаос, сондай-ақ көрші Өзбекстанда тіркелген. Салыстыру үшін Ресейде азық-түлік тұтыну шығынының шамамен төрттен бірін, АҚШ-та 6,4%-ын құрайды.
Ұлттық статистика бюросы алкоголь мен темекіні де қамтитын өзге санатты пайдаланады. 2026 жылдың бірінші тоқсанында бұл санат үй шаруашылықтарының ақшалай шығынының 48,6%-ын, ал тұтыну шығынының шамамен 54%-ын құрады. Тұтыну шығыны тауарлар мен қызметтерді сатып алуды қамтиды, ал жалпы ақшалай шығыс қарызды өтеу, салықтар мен басқа шаруашылықтарға аударымдарды да қосады. Азық-түлік емес тауарлар ақшалай шығыстың 19,9%-ын, қызметтер 21,7%-ын, тағы 7,6%-ы несиелерді және басқа қарыздарды өтеуге жұмсалған.
Әдістемелік өзгерістер мен аймақтық айырмашылықтар
Halyk Finance инвестициялық компаниясы 2025 жылдың басына қарай бұл ұлттық санат бес жыл қатарынан үй шаруашылықтарының ақшалай шығынының жартысынан астамын құрағанын анықтады. Алайда 2026 жылдың қаңтарынан бастап бюро кафелер мен мейрамханалардағы шығынды азық-түлік емес, қызметтер санатына жатқызды. Сондықтан өткен жылдармен салыстырғанда азық-түлік үлесінің төмендеуі автоматты түрде өмір сүру деңгейінің жақсаруы деп түсіндірілмеуі тиіс.
Бірінші тоқсандағы үлес өңірлер бойынша айтарлықтай өзгерді: Жетісу облысында 57,5%, Маңғыстау облысында 56%, Шығыс Қазақстан облысында 54,7%. Астанада бұл көрсеткіш 41,2%, Алматыда 47,7% болды. Бұл айырмашылықтар үй шаруашылықтарының табысына, азық-түлік бағасына, қызметтер құнына және тұтыну үлгілеріне байланысты.
Табыс, инфляция және тұрмыстық шығын құрылымы
2025 жылы Қазақстанда азық-түлік пен алкогольсіз сусындарға жан басына шаққандағы жылдық шығын орта есеппен 1 292 долларды құрады, бұл өткен жылмен салыстырғанда 13,9%-ға артық. 2026 жылдың екінші тоқсанында азық-түлік бюджетінің ең үлкен үлесін ет және ет өнімдері алды. Бюроның деректері бойынша орташа үй шаруашылығы оларға айына 61 248 теңге, шамамен 135 доллар жұмсаған, бұл азық-түлік пен алкогольсіз сусындар шығынының шамамен үштен бірі. Нан мен дәнді дақылдар шамамен 14%-ды, сүт өнімдері шамамен 12,6%-ды құрады.
2026 жылдың бірінші тоқсанында жан басына шаққандағы орташа ақшалай табыс 399 819 теңге, яғни үш айда шамамен 880 доллар немесе айына шамамен 294 доллар болды. Ұлттық валютада бұл көрсеткіш жылдық есеппен 12,9%-ға өсті, алайда бұл инфляцияны есепке алмайтын номиналды өсім. Қыркүйекте жылдық инфляция 9,3%, ал азық-түлік бағасы жылдық есеппен 8,5%-ға өсті. Төмен табысты үй шаруашылықтары үшін негізгі азық-түлік бағасының қалыпты өсімінің өзі басқа қажеттіліктерге қалған қаражатты айтарлықтай қысқартады.
Ресми деректерге сәйкес, 2026 жылдың бірінші тоқсанында Қазақстан халқының 4,9%-ының табысы ең төменгі күнкөріс деңгейінен төмен болды. Дегенмен азық-түлік шығынының ауыртпалығы осы шектен жоғары табысты үй шаруашылықтарына да әсер етеді. Бұл жағдай азық-түлік қауіпсіздігі мен халықтың әл-ауқатын бағалауда табыс саясаты мен бағаны реттеудің маңыздылығын көрсетеді.
Дереккөз: Times of Central Asia
Сурет: Image: @depositphotos / Times of Central Asia
