Ғылыми жобалардың коммерциялық нәтижелері сын көтермейді
Қазақстанның Ғылым және жоғары білім министрлігі мемлекеттік қаржыландырылатын ғылыми зерттеулердің коммерциялық табыстылығын бағалау әдістемесін қайта қарауды жоспарлап отыр. Жоғары аудиторлық палатаның мәліметінше, соңғы үш жылда аяқталған 141 жобаның тек 38-і ғана тұрақты сатылымға шыққан. Қалған 103 жоба, жалпы құны 22 млрд теңге (шамамен 49 млн АҚШ доллары), өндіріс және сату жөніндегі мақсаттарына жете алмаған.
Палата төрағасы Әлихан Смайылов бұл нәтижелерді 11 қарашада Құрылтайдың сессиясында ұсынды. Оның айтуынша, ғылыми мекемелер табыстылық дәлелі ретінде жарияланымдарды, патенттерді және технологияның қолданысқа енгізілгені туралы есептерді жиі келтіреді. Алайда аудиторлар тексерген 60 патенттің ешқайсысы бойынша оны пайдалану туралы келісімнің жазбасын таппаған.
R&D шығындары өскенімен, нәтиже төмен
Орталық Азияның ең ірі экономикасы мұнай, уран және металл экспортына тәуелділікті азайту үшін өз технологияларын дамытуға және өңдеу өнеркәсібін кеңейтуге ұмтылады. 2022–2025 жылдар аралығында ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарға (R&D) жылдық шығындар екі еседен астам өсіп, 122 млрд теңгеден (шамамен 273 млн доллар) 262 млрд теңгеге (585 млн доллар) жеткен. Соған қарамастан, 2025 жылы R&D шығындары жалпы ішкі өнімнің (ЖІӨ) тек 0,16%-ын құраған, ал мақсатты көрсеткіш 1% болған. Мемлекеттің қаржыландырудағы үлесі 55%-дан 82%-ға өскен, бұл ішінара отандық зерттеулерге бизнестің сұранысының әлсіздігімен байланысты.
Ғылымды өнеркәсіппен байланыстыруға бағытталған бір қадам — қазан айында Оңтүстік Кореяның қолдауымен Алматыда ашылған сирек металдар зерттеу орталығы. Шамамен 15 млн долларлық бесжылдық қаржыландыру бағдарламасына сүйенген орталық минералды өңдеу технологияларын әзірлеп, оларды қазақстандық тау-кен және металлургия компанияларымен бірге сынақтан өткізуді жоспарлап отыр.
Іріктеу және қаржыландыру жүйесіндегі олқылықтар
Аудиторлар үкіметтің ғылыми зерттеулерді іріктеу және қаржыландыру тәртібінде де мәселелер тапқан. 2023–2025 жылдарға бекітілген 393 ғылыми-техникалық тапсырманың 149-ы, жалпы құны 67 млрд теңге (шамамен 150 млн доллар), мүлдем орындалмаған. 2025 жылы қаржыландыруға өтінімдерді қабылдау мерзімі 208 күнге дейін кешігіп, зерттеулерді тежеген. Өтінімдерді қарайтын ұлттық ғылыми кеңестерде де мүдделер қақтығысы қаупі болған: олардың 225 мүшесінің 84-і 127 жоба бойынша жұмыс істейтін зерттеу топтарының құрамында болса, 27 кеңес мүшесі жобалардың негізгі зерттеушілері болған.
Сонымен қатар 79 жоба 62 млрд теңге (шамамен 139 млн доллар) қаржыны егжей-тегжейлі шығыс жоспарынсыз алған. Зерттеушілер жобаның қорытынды бағалауына дейін қаржының 96–98%-ын алып, тіпті қорытынды есеп қабылданбаса да, бұл қаражатты өздерінде қалдыра алған.
Қаржылық бұзушылықтар мен жауапкершілік
Тау-кен компаниялары өткен жылғы өндіру шығындарының 1%-ын R&D-ге бөлуге міндетті. Смайыловтың айтуынша, әлсіз бақылау салдарынан өнеркәсіптік зерттеулерге арналған қаражаттың бір бөлігі банк депозиттеріне, бағалы қағаздарға және репо мәмілелеріне салынған. Жалпы алғанда, палата 51 млрд теңге (шамамен 114 млн доллар) қаржылық бұзушылықты және тағы 47 млрд теңге (шамамен 105 млн доллар) тиімсіз жоспарлау мен шығысты анықтаған. Смайылов 13 млрд теңгенің мемлекетке қайтарылуға тиіс екенін айтты, ал қалған 38 млрд теңге жазбаларды түзету, тауарларды жеткізу немесе аяқталмаған жұмыстарды бітіру арқылы есепке алынуы мүмкін. Палата 36 істі әкімшілік жаза қолдану үшін тиісті органдарға, тағы үшеуін құқық қорғау органдарына жіберген.
Сол сессияда Ғылым және жоғары білім министрі Саясат Нұрбек неғұрлым кең жобалар тобы бойынша деректер келтірді. Мемлекеттік Ғылым қорынан зерттеулерін нарыққа шығаруға қолдау алған 386 жобаның 241-і сатылымды бастаған, 31-і экспорт нарығына шыққан, ал тоғызы әрқайсысы 1 млрд теңгеден (шамамен 2,2 млн доллар) астам сатылымға қол жеткізген. Депутат Нұрбектен неге қор коммерцияландыру деңгейін 43,6% деп көрсеткенін, ал аудиторлар 15,7% деп есептегенін сұраған. Министр әдістемелердің өзгешелігін түсіндіріп, неғұрлым қатаң критерийлер қажеттігін мойындап, министрліктің бағалауын аудиторлардың тәсіліне жақындатуға уәде берді.
Дереккөз: Times of Central Asia
Сурет: Image: Sayasat Nurbek, Kazakhstan’s minister of science and higher education; @gov.kz / Times of Central Asia
