Тарихи күннің маңызы
25 қазанда Қазақстан Республика күнін атап өтеді. Бұл күн қазіргі қазақ мемлекеттілігінің қалыптасуында ерекше тарихи маңызға ие. 1990 жылы осы күні Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасының Мемлекеттік егемендігі туралы декларация қабылданды, ол тәуелсіздікке апарар жолдағы маңызды саяси-құқықтық кезең болды. 36 жылдан кейін декларацияда бекітілген егемендік, аумақтық тұтастық, дербестік және ел тағдыры үшін жауапкершілік қағидаттары Қазақстанның стратегиялық дамуын жалғастыруда.
Халықаралық қатынастардағы терең өзгерістер, технологиялық ілгерілеу және мемлекеттер арасындағы өзара тәуелділіктің артуы жағдайында ұлттық басымдықтарды дербес айқындау, экономиканы жүйелі жаңғырту және халықаралық серіктестердің сенімін нығайту қабілеті ерекше маңызға ие болады.
Мемлекеттіліктің қалыптасуы
1990 жылғы 25 қазанда қабылданған Егемендік декларациясы Қазақстанның болашақ тәуелсіздігінің саяси-құқықтық негізін қалаған негізгі құжаттардың бірі болды. Онда республикалық биліктің дербестігі, аумақтық тұтастық, азаматтық, экономикалық тәуелсіздік және дербес халықаралық қатынастар жүргізу құқығы бекітілді. Бұл құжат мемлекеттің өз халқы алдындағы жауапкершілігі туралы жаңа түсінікке көшуді білдіріп, тәуелсіз Қазақстан Республикасының қалыптасуына негіз дайындады.
1991 жылғы 16 желтоқсанда мемлекеттік тәуелсіздіктің жариялануы осы тарихи үдерістің заңды жалғасы болды. Елдің алдында тәуелсіз мемлекеттік институттарды құру, ұлттық құқықтық жүйені қалыптастыру, нарықтық экономикаға көшу, сыртқы саяси байланыстарды орнату және әлемдік қоғамдастыққа интеграциялану сияқты ауқымды міндеттер тұрды. Бұл үдерістер күрделі экономикалық және геосаяси жағдайда жүріп, стратегиялық көзқарасты да, күрделі практикалық шешімдер қабылдау қабілетін де талап етті.
Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында Қазақстан мемлекеттілігінің іргелі қағидаттарын орнықтырды: аумақтық тұтастықты сақтау, ұлтаралық келісімді нығайту, ұлттық мәдениетті дамыту, ішкі тұрақтылықты қамтамасыз ету және дербес сыртқы саясат жүргізу. Көпұлтты қоғам сипаты кедергі емес, азаматтық бірегейлік мәдени және тілдік алуандыққа құрметпен ұштасатын мемлекеттілік моделін қалыптастырудың маңызды факторына айналды.
1992 жылдан бастап Біріккен Ұлттар Ұйымына мүшелік елдің халықаралық қоғамдастықтың толыққанды мүшесі ретіндегі орнын растады. Осылайша тәуелсіздік тек саяси-құқықтық мәртебе ғана емес, ұлттық даму бағытын дербес айқындау, азаматтардың мүдделерін қорғау және басқа мемлекеттермен өзара құрмет пен теңдік негізінде қатынас құру мүмкіндігі ретінде қарастырылды.
Өзгермелі әлемдік тәртіптегі Қазақстан
Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарынан бастап Қазақстан ұлттық мүдделерді қорғауға, тату көршілік қатынастарды дамытуға, прагматизмге және әлемдік экономикалық-саяси ықпал орталықтарымен ынтымақтастыққа негізделген сыртқы саясат жүргізіп келеді. Елдің географиялық орны мен халықаралық экономикалық байланыстары кең ауқымды серіктестікті және күрделі жаһандық өзара тәуелділікте бағдар ұстай білуді объективті қажеттілікке айналдырады.
Бұл тұрғыда көпвекторлы сыртқы саясат егемендік теңдік, аумақтық тұтастықты құрметтеу, ішкі істерге араласпау және дауларды бейбіт жолмен шешу негізінде мемлекеттермен және халықаралық ұйымдармен сындарлы қатынас орнатуды білдіреді. Оның практикалық құндылығы дипломатиялық маневр кеңістігін, экономикалық ынтымақтастықты кеңейтуде және ұлттық мүдделерді қорғауда жатыр.
Геосаяси шиеленіс күшейген сайын халықаралық құқықты және көпжақты институттардың тиімділігін сақтау ерекше маңызға ие болады. Тұрақтылыққа, болжамдылыққа және еркін саудаға мүдделі мемлекеттер үшін халықаралық нормаларды сақтау ұзақмерзімді дамудың маңызды алғышарты болып табылады.
Қазақстан Біріккен Ұлттар Ұйымы аясындағы диалог пен көпжақты ынтымақтастықты дәйекті түрде қолдайды. Елдің басымдықтарына халықаралық қауіпсіздік, тұрақты даму, ядролық қаруды таратпау, сенімді нығайту және өңірлік мәселелерді келіссөздер арқылы шешу кіреді. Бұл басымдықтар Қазақстан Республикасының 2020–2030 жылдарға арналған сыртқы саясат тұжырымдамасында көрініс тапқан.
Ядролық қарусыздану Қазақстанның халықаралық имиджінде ерекше орын алады. 1991 жылы Семей ядролық сынақ полигонын жабу туралы шешім және кейіннен мұраға қалған ядролық арсеналдан бас тарту ел тарихындағы және халықаралық қауіпсіздік саясатындағы маңызды кезеңдер болды. Бұл тәжірибе ядролық қаруды таратпаудың алдын алу және халықаралық сенімді нығайту жөніндегі жаһандық күш-жігерге Қазақстанның қосқан елеулі үлесінің бөлігі болып қала береді.
Экономикалық әртараптандыру және серіктестік
Экономика ресурстық тәуелділіктен әртараптандыруға қарай кеңейді: 2025 жылы ЖІӨ 159,6 трлн теңгені (шамамен 306 млрд АҚШ доллары, нақты өсім 6,5 пайыз) құрады, 2029 жылға қарай 150 млрд АҚШ доллары көлемінде шетелдік инвестиция тарту жоспарланып отыр, инновация және электрондық үкімет индекстеріндегі орны жақсарып келеді, ал Орта дәліз сияқты транзиттік дәліздер дамытылуда.
Словениямен дипломатиялық қатынастардың 34 жылын атап өте отырып, Қазақстан сауданың өсуін (2025 жылы 193,5 млн еуроға жетті) және фармацевтика, цифрлық технологиялар, логистика мен инфрақұрылым салаларындағы ынтымақтастық әлеуетін кеңейтілген еуропалық байланыстардың бөлігі ретінде ұсынады.
- Егемендік декларациясы Қазақстанның көпвекторлы сыртқы саясатының негізін қалады.
- Экономика ресурстық тәуелділіктен әртараптандыруға қарай дамып келеді.
- Ядролық қарусыздану елдің халықаралық бейінінің маңызды бөлігі болып қала береді.
Дереккөз: Eurasia Review
Сурет: Astana, Kazakhstan / Eurasia Review
