Экспорттың қалпына келуі және сауда теңгерімі
Қырғызстанның сыртқы саудасы 2025 жылы алтын экспортының құны шамамен төрттен үшке құлдырауынан кейін қалпына келе бастады. 2026 жылдың алғашқы сегіз айында экспорт шамамен 20%-ға өсті. Соған қарамастан, шетелге тауар сатудан түскен әрбір долларға ел импортқа төрт доллардан астам жұмсады.
Қырғыз Республикасы Ұлттық статистика комитетінің деректері бойынша, 2025 жылы экспорт 41,2%-ға төмендеп, 3 млрд долларды құрады. Импорт болса өсуін жалғастырып, 13,7 млрд долларға жетті. Нәтижесінде ел шетелдік тауарларға өз өнімдерін сатудан тапқанынан 10,6 млрд доллар артық жұмсады. Бір жыл бұрын бұл айырма 7,3 млрд доллар болған.
Құлдыраудың негізгі себептері
Төмендеудің басты себебі — Қырғызстанның экспорттық кірісінің негізгі көздерінің бірі саналатын алтынды шетелге сатудың күрт қысқаруы. Оның құны 2024 жылғы шамамен 2,5 млрд доллардан 2025 жылы 683 млн долларға дейін төмендеді. Басқа тауарлар экспорты да 11,2%-ға азайды.
Саудаға Ресей мен Қазақстан тарапынан сұраныстың әлсіреуі, сондай-ақ қара металл сынықтары мен мал сияқты кейбір тауарларды экспорттауға уақытша шектеулер де әсер етті. Бұл екі ел қырғыз өнімдерінің ірі нарықтары болып табылады.
Аймақтық байланыстар және Қытай факторы
Қырғызстанның саудасы көрші елдермен тығыз байланысты. Ел Ресей, Қазақстан, Беларусь және Армениямен бірге Еуразиялық экономикалық одаққа кіреді, оның мүшелері көптеген тауарларға кедендік бажсыз сауда жасайды. Ресей мен Қазақстан қырғыз өнімдерінің ең ірі сатып алушылары болып қала береді және Қытаймен бірге импорттың басым бөлігін қамтамасыз етеді.
Теңгерімсіздік әсіресе Қытаймен саудада айқын байқалады: қытай тауарлары Қырғызстан импортының үштен бірінен астамын құрайды, ал Қытай ел экспортының тек 5%-ға жуығын ғана алады. Өзбекстан да қырғыз өнімдері үшін маңызды нарық болып қала береді. Аймақтан тыс жерлерде Швейцария мен Ұлыбритания маңызды бағыттар саналады.
2026 жылғы қалпына келу динамикасы
2026 жылдың бірінші жартыжылдығында құлдырау жалғасып, экспорт өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда тағы 11,1%-ға төмендеді. Алайда тамыз айының соңына қарай жағдай өзгерді: алғашқы сегіз айдың қорытындысы экспорттың 19,5%-ға өсіп, 2,3 млрд долларға жеткенін көрсетті. Алтын экспорты да күрт қалпына келіп, 770,6 млн долларды құрады, бұл 2025 жылдың толық көлемінен де көп. Оның жартысынан астамы тек тамыз айында экспортталды. Импорт та өсіп, 9,7 млрд долларға жетті, сондықтан экспорттың қалпына келуі экспорт пен импорт арасындағы алшақтықты әзірге айтарлықтай қысқарта қойған жоқ.
Тапшылықтың экономикалық мәні және қызметтер секторы
Сауда тапшылығы Қырғызстанның мемлекеттік бюджетінен осыншама қаражат жоғалтып жатқанын білдірмейді. Ол елге әкелінетін және шетелге сатылатын тауарлар құнының айырмасын ғана өлшейді. Импортты бизнес пен тұтынушылар төлейді, ал қаражат әртүрлі көздерден, соның ішінде еңбек мигранттарының ақша аударымдары мен инвестициялардан келеді.
Қызметтер Қырғызстанның халықаралық саудасының ең жылдам өсіп келе жатқан салаларының біріне айналып, импортты қаржыландырудың қосымша көзін ұсынады. Алдын ала деректер бойынша, 2025 жылы ел қызметтер экспортынан 3,55 млрд доллар тапты, бұл өткен жылмен салыстырғанда 20%-ға көп. Шетелдік қонақтардан түскен кіріс 36,9%-ға өсіп, 1,19 млрд долларды құрады. Халықаралық статистикада бұл санатқа саяхатшылардың тұру, тамақтану, сауда жасау және басқа да қызметтерге жұмсаған шығындары кіреді.
Қаржылық қызметтерден түскен кіріс те өсті, ал көлік және ақпараттық технологиялар қызметтерінен түскен табыс төмендеді. Тауар саудасынан өзгеше, Қырғызстан қызметтерді импорттағанынан көбірек экспорттап, 2025 жылы шамамен 430 млн доллар көлемінде қызметтер саудасының профицитін тіркеді.
2026 жылғы экспорттың өсуі сыртқы сатылымдардағы күрт құлдырауды тоқтатқанымен, жалпы көрініс айтарлықтай өзгерген жоқ. Қырғызстан қытай және ресей тауарларын көп көлемде импорттауды жалғастырып отыр, ал оның экспорты алтынға және көрші елдердің сұранысына қатты тәуелді күйінде қалып отыр. Үкімет экспорттаушыларды қолдау шараларын, соның ішінде көлік шығындарын азайту мен бизнестің қаржыландыруға қолжетімділігін кеңейтуді әзірлеп жатыр.
Дереккөз: Times of Central Asia
Сурет: Image: @depositphotos / Times of Central Asia
