Сайлау науқанының басталуы
Қырғызстанда кезекті президент сайлауы 2027 жылғы 27 қаңтарға белгіленіп, кандидаттарды ұсыну рәсімі басталды. Қазіргі президент Садыр Жапаров екінші мерзімге қатысуға ниетті. Алайда 2020 жылғы қазан наразылықтарынан кейін билікке келген саяси жағдай бүгінгі көріністен айтарлықтай өзгеше.
Осы уақыт ішінде Қырғызстан парламенттік модельден президенттік басқару жүйесіне көшті, сайлау ережелері мен медиа туралы заңнама қайта жазылды. Жапаровтың бұрынғы Ұлттық қауіпсіздік мемлекеттік комитетінің (ҰҚМК) төрағасы Камчыбек Ташиевпен саяси одағы ыдырады. Бір кездері президенттің ықтимал мұрагері саналған Ташиев сотталды және үш жылдық пробациялық бақылауда. Бірқатар танымал саясаткерлерге қатысты қылмыстық істер қозғалып, Бішкек орталығындағы митингілерге шектеу қойылды.
Сайлау заңы мен конституциялық түсіндірме
Жогорку Кенеш дауыс беруді дәстүрлі жексенбіге емес, сәрсенбіге белгіледі. Сайлау заңы екі рет өзгертілді: алдымен дауыс беру 2026 жылғы күзден 2027 жылғы қаңтарға, содан кейін сайлау күні қаңтардың төртінші жексенбісінен төртінші сәрсенбісіне ауыстырылды.
Жапаровтың қайта қатысу құқығы Конституциялық соттың жеке түсіндірмесін талап етті. 2021 жылы ол бір мерзімдік алты жылдық президенттік мерзімді көздеген бұрынғы Конституция бойынша жеңіске жеткен еді. Бірнеше айдан кейін жаңа Конституция мерзімді бес жылға қысқартып, президентке екі рет сайлануға мүмкіндік берді. Ақпанда Конституциялық сот Жапаровтың қазіргі алты жылдық мерзімін сақтап, оны жаңа екі мерзімдік шектеу бойынша бірінші мерзім деп есептеді. Бұл шешім оған қайта қатысуға жол ашады.
Мұрагерден айыпталушыға дейін
Бір жыл бұрын сайлау туралы кез келген әңгіме Ташиевке келіп тірелетін. Жапаровтың ұзақ жылғы одақтасы ҰҚМК-ны басқарып, елдегі екінші саяси ықпал орталығы саналған. Жапаров кейін бірінші мерзімінен кейін отставкаға кетіп, Ташиевті қолдауды жоспарлағанын айтты. Алайда 9 ақпанда 75 бұрынғы шенеунік, саясаткер және қоғам қайраткері мерзімінен бұрын президент сайлауын өткізуге шақырған ашық хат жариялады. Келесі күні Жапаров Ташиевті ҰҚМК төрағасы қызметінен босатып, қылмыстық іс қозғалды.
Шілдеде Ташиев пен тағы жеті айыпталушы билікті күшпен басып алуға дайындалды деп кінәлі деп танылды. Қыркүйекте Бішкек қалалық соты бұл айыпты алып тастап, істі сайлау құқықтарына кедергі жасау деп қайта саралады. Қолданыстағы сайлау заңы бойынша соттылығы бар, оның ішінде кейін алынып тасталған адамдар президенттікке сайлана алмайды. Сондықтан Ташиевтің қатысуы оның соттылығы жойылмайынша мүмкін емес.
Басқа үміткерлердің қатарында бұрынғы ішкі істер министрінің міндетін атқарушы және Баткен облысының әкімі Омурбек Суваналиев қатысуға ниет білдірді. Ол балама сайлау қажеттігі және оппозиция күштерін біріктіру туралы айтты. Бұрынғы Экономикалық қылмыстарға қарсы күрес мемлекеттік қызметінің басшысы Сыймык Жапыкеев те қатысуға ниетті екенін мәлімдеді. Кандидаттарды ұсыну 13 қарашаға дейін жалғасады. Тіркелу үшін кемінде 30 000 қол жинап, қырғыз тілін меңгергенін дәлелдеу қажет. Алғаш рет қолдар «Түндүк» ұлттық цифрлық порталы арқылы электронды түрде жиналуы мүмкін. Кандидаттарды тіркеу 23 желтоқсанда аяқталады.
Сот процестері, митингілерге шектеу және жаңа медиа ережелері
6 қазанда прокурорлар Социал-демократтар партиясына қатысты істе ұзақ мерзімге бас бостандығынан айыруды сұрады. Айыпталушылар қатарында партия жетекшісі Темірлан Сұлтанбеков пен бұрынғы президент Алмазбек Атамбаевтың ұлы Қадыр Атамбаев бар. Айыптар 2025 жылғы парламенттік сайлаудан кейінгі жаппай тәртіпсіздіктерді ұйымдастырды дегенге қатысты. Прокурорлар Сұлтанбековке тоғыз жыл, Атамбаевқа жеті жарым жыл, қалған айыпталушыларға жеті жарымнан тоғыз жылға дейін мерзім сұрады. Сот процесі жабық, үкім әлі шығарылған жоқ.
Бішкек орталығындағы митингілер мен пикеттер 1 қазаннан 31 желтоқсанға дейін шектелді. Тізімге Ала-Тоо алаңы, Эркиндик бульвары, сондай-ақ парламент, Жоғарғы сот, Ішкі істер министрлігі, ҰҚМК және Ресей елшілігінің маңайы кіреді. Шектеулер кандидаттарды ұсыну мен тіркеудің барлық дерлік кезеңін қамтиды.
Жапаров әкімшілік ресурстарды пайдаланбайтын науқан уәде етті. 25 қыркүйектегі жарлық мұғалімдер, дәрігерлер, студенттер және мемлекеттік мекеме қызметкерлерінің науқанға тартылуына, сондай-ақ шенеуніктердің өз лауазымын кандидаттарға пайдалануына тыйым салады. Бұзушылық қызметтен босатуға әкелуі мүмкін. Дауыс беру жаңа медиа заңы қабылданғаннан кейінгі алғашқы президент сайлауы болады. Ол онлайн басылымдарға тіркелу талаптарын қойып, медиа компаниялардағы шетелдік үлесті 35%-бен шектейді. Билік бұл өзгерістерді заңнаманы жаңғырту деп сипаттайды, ал журналистер мен халықаралық ұйымдар мемлекеттік бақылаудың күшеюі қаупіне алаңдаушылық білдірді.
Сайлау науқанына ресми қатысу үшін медиа және онлайн басылымдар Орталық сайлау комиссиясынан (ОСК) аккредиттелуі тиіс. Өтініштер 14 қазанға дейін қабылданады. 2021 жылғы референдумда қабылданған президенттік модель бойынша президент атқарушы билікті басқарып, Министрлер кабинетін құруда кең өкілеттікке ие. Орталық Азияда биліктің жиі ауысуымен және күшті көше саясатымен ерекшеленген Қырғызстан жаңа сайлауға анағұрлым орталықтандырылған басқару жүйесімен келе жатыр.
5 қазан жағдайы бойынша ОСК ешбір ықтимал кандидаттан ресми ұсыну өтініші түспегенін мәлімдеді. Жапаров, Суваналиев және Жапыкеев қатысуға ниетті екенін жария түрде айтты. Президент бәсекелестеріне кедергі жасамауға уәде етті, бірақ олар алдымен сайлауға ресми түрде қатысуы қажет.
Дереккөз: Times of Central Asia
Сурет: Image: Central Election Commission of Kyrgyzstan / Times of Central Asia
