Санкциялық қысымның күшеюі
Қырғызстан билігі Батыс санкцияларына ұшырау қаупін азайту мақсатында компанияларға қатысты шараларды күшейтуде. 2025 жылғы 18 тамызда тағы 19 заңды тұлғаны мәжбүрлеп тарату туралы шешім қабылданды, ал ірі банктер тәуекелді деп танылған ондаған клиенттердің шоттарын жабуда. Бішкек Ресейге қарсы Батыс санкцияларына ресми түрде қосылмағанымен, бұл шектеулер қырғыз бизнесінің кіммен жұмыс істей алатынын және қандай банктер арқылы ақша аудара алатынын айқындап отыр.
Таратылатын 19 компанияның атаулары әзірге жарияланған жоқ. Билік өкілдерінің мәліметінше, олар санкциялық тәуекелдері жоғары деп танылған 40-қа жуық ұйымды тексеру нәтижесінде іріктелген. Бұл алғашқы мұндай қадам емес — 2025 жылдың мамыр айында да санкциялық тәуекелдерге байланысты 50 кәсіпорынның қызметін тоқтату туралы бұйрық шығарылған еді.
Қысымның қалыптасу тарихы
Қырғыз компанияларына Батыс тарапынан назар аудару 2023 жылдың жазында басталған. АҚШ Қазынашылығы Қырғызстанда тіркелген төрт компанияға — RM Design and Development, Progress Lider, GTME Tekhnologii және Cargoline — санкция салды. Вашингтон оларды Ресейге электроника және басқа да шектеулі тауарларды жеткізді деп айыптады. Кейіннен назар тауарлардан қаржылық желілерге ауысты: 2025 жылдың қаңтарында АҚШ Қазынашылығы Keremet Bank-ке санкция салып, оны ресейлік шенеуніктермен және санкцияланған Promsvyazbank-пен бірлесіп трансшекаралық аударымдарды жеңілдету схемасын үйлестірді деп мәлімдеді.
2025 жылдың тамызында Ұлыбритания Grinex, Tengricoin, Old Vector және Central Asia Capital Bank-ке санкция салды. Ал 2026 жылдың ақпанында ЕО санкциялары бойынша арнайы өкіл Дэвид О’Салливанмен кездесуде Қырғызстан үкіметі санкциялық тәуекелдерді бақылау мен сыртқы саудадағы ашықтықты арттыру мәселелерін талқылады. Бішкек ЕО санкциялық режиміне қосылмай-ақ, санкцияларды айналып өтуге қарсы күресте өз тиімділігін көрсетуге тырысты.
Алайда бұл әрекеттер кең ауқымды шаралардың алдын ала алмады. 2026 жылдың сәуірінде ЕО алғаш рет Қырғызстанға қарсы антициркумвенция механизмін қолданып, компьютерлік сандық басқару (CNC) станоктары мен кейбір радиоқұралдардың экспортына тыйым салды. Брюссельдің мәліметінше, 2025 жылдың алғашқы он айында Қырғызстанның ЕО-дан осы тауарларды импорттауы соғысқа дейінгі деңгейден 800%-ға, ал Ресейге экспорттауы 1200%-ға өскен.
Банктер тәуекелдерді қысқартуда
Банктер үкіметке қарағанда тәуекелді клиенттерден тезірек бас тартуда. 18 тамыздағы кездесуде ұсынылған ақпаратқа сәйкес, шілде мен 14 тамыз аралығында Eldik Bank шамамен 109 компаниямен қарым-қатынасты тоқтатып, тағы 20 шотты жабуда. Осы кезеңде ABank 35 клиенттен бас тартып, тағы 40-ын қарастыруда.
Қырғыз банктері үшін қауіп тек өздеріне санкция салынуымен шектелмейді. Тіпті банкке санкция салынбаса да, шетелдік корреспонденттік банктер мен төлем жүйелері онымен жұмыс істеу тәуекелін жоғары деп санаса, байланысты үзуі мүмкін. Бұл халықаралық аударымдарды баяулатып, қымбаттатып, кейбір төлем арналарын мүлдем жауып тастауы ықтимал.
Экономист Искендер Шаршеев бұл процесті Батыс банктерінің «де-рискингі» деп сипаттап, ол төлемдерді қымбаттатып, инвестицияларды тежеп, Бішкекке дипломатиялық қысымды арттыратынын ескертті.
Дереккөз: Times of Central Asia
Сурет: Image: TCA / Times of Central Asia