Оқиғаның мәні
Ресейдің Владимир облысындағы дата-орталыққа ұшқышсыз ұшу аппараттарының шабуылы Қазақстанның цифрлық инфрақұрылымының осалдығын айқын көрсетті. «Яндекс» сияқты танымал онлайн-сервистердің жаппай істен шығуы такси, курьерлік жеткізу және төлем жүйелерінің жұмысын тоқтатып, миллиондаған қазақстандықтың күнделікті өміріне әсер етті. Бұл оқиға ұлттық цифрлық тәуелсіздік туралы маңызды сұрақтарды қайта көтерді.
Сыбайлас жемқорлық пен тиімсіз шығындар
Желі қолданушысы Аян Шарипбаев өзінің сыни жазбасында отандық инфрақұрылымды дамытуға бөлінген қаражаттың тиімсіз жұмсалғанын және сыбайлас жемқорлық схемаларын атап өтті. Ол 2023 жылдың желтоқсанында «НИТ» АҚ Астанадағы ЦОД ғимаратын «Транстелекомнан» 42,6 млрд теңгеге сатып алғанын, бірақ ішінде бірде-бір сервер болмағанын мәлімдеді. Бұл мәміле ДСП белгісімен жабық түрде жүргізіліп, ашық мемлекеттік сатып алулардан тыс қалған. Аудит тек осы нысан бойынша бағаның 16,1 млрд теңгеге асып кеткенін тіркеген, алайда есеп тиісті назардан тыс қалды.
Жабдықтарды асыра бағалау
ЦОД-ты жабдықтау кезінде делдалдық құрылымдар құнын 4–7 есеге дейін көтерген. Мысалы, нақты құны 826 млн теңге тұратын дизель-роторлық үздіксіз қуат көздері «GenAir», «ANT Technology», «BiZone» тізбегі арқылы мемлекетке 3,4 млрд теңгеден жеткізілген. Тек алты генератордан 15,5 млрд теңге үстеме баға алынған. Stulz салқындату чиллерлерінен қосымша 697 млн теңге, ал Juniper желілік коммутаторлары 1,7 млн теңгеден кеденнен өтіп, «Атаком» және «KRAMTECH» арқылы «ТИМИР» компаниясынан 12,6 млн теңгеден сатып алынған — жеті еседен астам асыра бағалау. «KRAMTECH» арқылы төрт есе үстеме бағамен алынған маршрутизаторлардан тағы 2,4 млрд теңге шығын келген.
Пайдаланылмаған серверлер
Жалпы алғанда, осы нысан бойынша асыра бағалау мен бұзушылықтардың сомасы 30 млрд теңгеге жуықтады. Тексерушілер жалпы құны 26,9 млрд теңге болатын 419 сервердің қуатсыз «темір табыттар» күйінде тұрғанын анықтаған. Жабдық VMware лицензиялары сатып алынбағандықтан жұмыс істемеген, бірақ бұл өлі қуаттарға жүздеген миллион теңге амортизация есептелген. Аян Шарипбаев: «Жүздеген миллиард теңге бос қораптарға көміліп, делдал фирмаларға таратылып, өшірілген серверлерге жұмсалды. Ал елдің нақты цифрлық өмірі соғыс аймағындағы шетелдік қуаттарға тәуелді. Қауіпсіздік пен тұрақтылықтың орнына шенеуніктер тонауды таңдады. Және ешкім жазаланбады!» — деп атап өтті.
Қорытынды
Шетелдегі серверлердің істен шығуы отандық цифрлық сектордың қорғаныссыздығын көрсетті. Цифрлық егемендік — қағаздағы есептер мен қымбат тұрған бос «темір» емес, нақты жұмыс істейтін, автономды және ақауға төзімді экосистема. Көтерілген мәселелер тиісті құқықтық баға алмайынша, Қазақстанның цифрлық ортасы кез келген сыртқы қауіп-қатерлерге осал күйде қала береді.
