C5+1 форматындағы жаңа кезең
АҚШ Мемлекеттік хатшысы Марко Рубио бастаған делегация осы демалыс күндері Өзбекстанның Сәмәрқанд қаласында C5+1 форматындағы министрлік кездесуге қатысады. Бұл формат 2015 жылы құрылғаннан бері Вашингтонның Орталық Азиямен диалог жүргізетін негізгі дипломатиялық алаңы болып келеді. Кездесуге Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан, Түрікменстан және Өзбекстан өкілдері қатысады.
Бұл жолғы жиынның ерекшелігі — іскерлік және инвестициялық бағытқа басымдық берілуі. Рубиомен бірге шамамен 200 американдық бизнес өкілі барады. Олар өткен жылы Ақ үйде өткен C5+1 форматтың 10 жылдығы саммитінде қол жеткізілген экономикалық келісімдерді одан әрі дамытуды көздейді. Сәмәрқандтың таңдалуы да символдық мәнге ие: тарихи Жібек жолының маңызды қаласы ретінде ол АҚШ-тың аймақ елдерімен экономикалық байланысын нығайтуға арналған жиынға лайықты алаң болып отыр.
Геосаяси контекст және бәсеке
Кездесудің уақыты да маңызды. Ол Түрікменстанның Аваза қаласында өткен C6 форматының — бес Орталық Азия мемлекеті мен Әзірбайжанды біріктіретін жаңа алаңның — жиынынан кейін және ай соңында Анкарада өтетін Түркі мемлекеттері ұйымының саммитінің алдында ұйымдастырылып отыр. Бұл үш форматтың мүшелік құрамы бірдей болмаса да, олардың арасындағы сабақтастық аймақтың дипломатиялық және экономикалық салмағының артып келе жатғанын көрсетеді.
Ұлы державалар бәсекесі күшейген жағдайда Орталық Азияның АҚШ үшін маңызы өсуде. Аймақ мұнай мен табиғи газға бай, сонымен қатар сирек кендерге қол жеткізу жөніндегі жаһандық бәсекеде стратегиялық орнын нығайтып келеді. Энергия көздерін әртараптандыруға және шикізатқа сенімді қолжетімділікті қамтамасыз етуге ұмтылған елдер үшін бұл фактор аймақтың құндылығын арттырады. Сондықтан кездесу күн тәртібінде жаһандық энергетика нарықтары мен экономикалық ынтымақтастықты кеңейту басым болады деп күтілуде.
Көлеңкеде қалатын мәселелер
Ресми күн тәртібінен тыс Иранмен жалғасып жатқан қақтығыс пен Ресейдің Украинаға басып кіруі аймақтың тұрақтылығы мен экономикалық әл-ауқатына әсер ететін факторлар ретінде талқыланады. Бұл геосаяси дүмпулер жария түрде басты тақырып болмаса да, америкалық және орталықазиялық шенеуніктердің кеңейтілген келіссөздеріне ықпал ететіні сөзсіз. Тағы бір маңызды тақырып — C5+1 хатшылығының болашағы. 2022 жылы кездесулерді үйлестіру үшін хатшылық құрылғанымен, аймақ елдері тұрақты институционалдық құрылымды талап етіп отыр. Мұндай қадам саммиттер арасындағы сабақтастықты қамтамасыз етіп, жоғары деңгейде қол жеткізілген келісімдердің орындалуына ықпал етер еді.
Қытай өзінің Орталық Азиямен диалог форматын институционалдандыруда ілгері кетті: Сиань қаласында тұрақты хатшылық құрды. Алайда Вашингтон осыған ұқсас құрылымды қолдауға құлықсыздық танытып отыр, оның себептері ресми түрде түсіндірілмеген.
Вашингтон үшін стратегиялық бағыттар
Сарапшылар АҚШ-тың аймақтағы ықпалын нығайтуы үшін бірнеше қадамды ұсынады:
- Жоғары деңгейдегі диалог қарқынын сақтау: Рубионың сапарын министрлер кабинеті деңгейіндегі сапарлар, түптеп келгенде президент Дональд Трамптың өзінің сапары жалғастыруы тиіс. Бүгінге дейін ешбір американдық президент Орталық Азияға бармаған.
- C5+1 хатшылығын тұрақты институтқа айналдыру мәселесіне ашық көзқарас таныту, өйткені мұндай модель Қытаймен қарым-қатынаста жұмыс істеп отыр.
- Армения мен Әзірбайжан арасындағы қатынастарды қалыпқа келтіру жөніндегі күш-жігерді еселеу: 2025 жылғы тарихи кездесуден кейін бейбіт келісімге қол қою баяу жүріп жатыр, ал бейбітшілік жаңа транзит дәліздерін ашуы мүмкін.
- C6 форматының үлгісімен Әзірбайжанды C5+1 алаңына қосу мүмкіндігін қарастыру, себебі географиялық тұрғыдан ол АҚШ пен серіктестері үшін Орталық Азияға апарар негізгі қақпалардың бірі.
Сәмәрқандтағы жиын қол жеткізілген ілгерілеуді бекітіп, алдағы жылдардағы тығыз қарым-қатынасқа негіз қалауға мүмкіндік береді. Аймақтық форматтардың қатар дамуы жағдайында АҚШ үшін жоғары деңгейдегі қатысуды сақтау және институционалдық негізді нығайту стратегиялық тұрғыдан маңызды болып қала береді.
Дереккөз: Eurasia Review
Сурет: Flags of the Republic of Kazakhstan, the Kyrgyz Republic, the Republic of Tajikistan, Turkmenistan, the Republic of Uzbekistan, and the United States of America (C5+1). Photo Credit: US State Department / Eurasia Review
