Дипломатиялық дауға себеп болған жазбалар
Өзбекстан Иранның дипломатиялық өкілдіктері әлеуметтік желіде Самарқанд сәулетін парсы өркениетінің бөлігі ретінде сипаттаған жазбаларына байланысты ресми наразылық білдірді. Аталған жазбалар АҚШ Мемлекеттік хатшысы Марко Рубионың Самарқандқа сапарынан кейін пайда болды. 23 қазанда Өзбекстанның Бірінші вице-премьері Бақромжон Алоев Иран елшісі Мұхаммед Әли Ескендіримен кездесіп, оған дипломатиялық нота тапсырды. Сыртқы істер министрлігі бұл жазбаларды Самарқанд тарихын біржақты және саясиландырылған түрде түсіндіру деп бағалап, оларды жоюды және бұдан былай мұндай оқиғаларға жол бермеуді талап етті.
Даудың бастауы және халықаралық контекст
Дау Марко Рубионың 19 қазанда Самарқандқа сапары кезінде Регистан алаңында қаланың халықаралық саудадағы тарихи рөлі туралы бейнежазба түсіруінен кейін туындады. Иранның Армениядағы елшілігі Рубио тұрған орынды парсы өркениетінің бөлігі деп сипаттаса, Зимбабведегі елшілік Регистан аркаларын «иран-ислам өркениетінің белгісі» деп атап, Рубионы сол мұраны жоюға ұмтылды деп айыптады. Болгариядағы елшілік те осыған ұқсас сын білдірді. Бұған дейін Рубио 7 қазанда Афинада сөйлеген сөзінде біздің дәуірімізге дейінгі 480 жылы парсы патшасы Ксеркстің күштері Акропольді қиратқанын еске алған болатын.
Тарихи және мәдени контекст
Өзбекстан Сыртқы істер министрлігі Самарқанд, Бұхара, Хиуа және басқа да тарихи қалалардың мұрасы өзбек халқының ғасырлар бойғы мемлекеттілігі мен мәдени дамуын көрсететінін атап өтті. Тарап ел тарихын басқа мемлекеттер арасындағы саяси дауларда пайдалануға қарсылық білдірді. Самарқандтың парсы тілді әлеммен терең байланысы бар: араб жаулап алуына дейін ол иран тілдер отбасына жататын тілде сөйлейтін тұрғындары бар Согдиана орталықтарының бірі болды. Кейіннен парсы тілі Орталық Азия қалаларында, соның ішінде әдебиет пен ғылымда кеңінен қолданылды. 14 ғасырдың соңы мен 15 ғасырдың басында Самарқанд Темір империясының астанасы болып, оның монументалды ғимараттарының құрылысына Иран мен Хорасаннан келген шеберлер қатысты. Регистан ансамблі 15–17 ғасырларда салынып, жергілікті көркемдік дәстүрлерді ислам әлемінің дәстүрлерімен ұштастырды.
Аймақтық және геосаяси аспектілер
Парсы өркениеті ұғымы қазіргі Ираннан әлдеқайда кең мәдени кеңістікті қамтиды. ЮНЕСКО Самарқандты «мәдениеттер тоғысы» деп сипаттайды. Иран елшіліктері Өзбекстанға аумақтық талап қойған жоқ, олардың жазбалары мәдени-сәулет тарихына қатысты болды. Самарқанд мұрасы Орталық Азияның ішінде де талқылау тақырыбы болып келеді: 1924 жылы Кеңес үкіметі Орталық Азия шекараларын қайта белгілеген кезде Самарқанд пен Бұхара Өзбек КСР құрамына енді. Бұл қалаларда тарихи түрде парсы тілді халық көп болған және қазір де тәжік тілі қолданылады. Дау АҚШ-тың Орталық Азиядағы дипломатиялық белсенділігі артқан кезеңде орын алды: Рубио сапары барысында бес Орталық Азия елінің сыртқы істер министрлерімен C5+1 кездесуіне қатысып, инвестиция мен стратегиялық минералдарды қоса алғанда, экономикалық ынтымақтастықты кеңейту мәселелерін талқылады. Өзбекстан Вашингтонмен экономикалық байланыстарды дамыта отырып, Тегеранмен ынтымақтастыққа да мүдделі. Иран арқылы өтетін көлік дәліздері теңізге шыға алмайтын Орталық Азия елдері үшін Парсы шығанағы порттарына қолжетімділік береді.
Дереккөз: Times of Central Asia
Сурет: @TCA / Times of Central Asia
