Қырғызстан басшысының Ереванға алғашқы ресми сапары
Қырғызстан президенті Садыр Жапаров 15 қазанда Армения премьер-министрі Никол Пашинянның шақыруымен Ереванға келді. Бұл — Қырғызстан мемлекет басшысының Арменияға жасаған тұңғыш ресми сапары. Үш күндік сапарды президент «тарихи» деп атады. Келіссөздер екіжақты форматта өтіп, он келісімге қол қойылды, Ыстықкөл мен Севан көлдерін қорғау жөнінде бірлескен міндеттеме қабылданды және транзиттік байланыстарды кеңейтуге қызығушылық білдірілді.
Жапаровтың мәлімдемелерінде ынтымақтастық үшінші елге қарсы бағытталған деп көрсетілмеді. Ол ынтымақтастықты сауда, кооперация және достық қатынастар тұрғысынан ұсынып, диалог пен бейбітшіліктің аймақтық тұрақтылыққа негіз болатынын атап өтті.
Дипломатиялық белсенділіктің артуы
Жапаров Пашинянның биыл Қырғызстанға екі рет келгенін, оның ішінде тамызда Шолпан-Атада өткен Еуразиялық үкіметаралық кеңес отырысына қатысқанын еске салды. Пашинян өз кезегінде Жапаровтың Арменияға алғашқы ресми сапары екіжақты қатынастарда жаңа бет ашатынын айтты. Қырғызстан мен Армения 1991 жылдан бері тәуелсіз, екеуі де тауарлар, қызметтер, капитал және жұмыс күшінің ортақ нарығын құрайтын бес елдің бірлестігі — Еуразиялық экономикалық одаққа (ЕАЭО) мүше. Соған қарамастан, олардың көшбасшылары негізінен көпжақты саммиттердің шетінде кездесіп келген.
Жапаров тұсында Қырғызстан «тыныш дипломатиядан» бас тартып, халықаралық істерде белсендірек рөл атқара бастады. Биыл ол Арменияға (15–17 қазан), Әзірбайжанға (14–15 қазан және 17 мамыр), Түрікменстанға (8–9 қазан), АҚШ-қа (19 қыркүйектен бастап), Оңтүстік Кореяға (15–18 қыркүйек), Қазақстанға (29 шілде, 28–29 мамыр және 15 мамыр) және Ресейге (23 сәуір) барды. Ол Арменияға Бакудегі Азиядағы өзара іс-қимыл және сенім шараларын нығайту жөніндегі кеңестен (CICA) кейін келді.
Биоалуантүрлілік дипломатиясы
Ереванда Жапаров БҰҰ-ның Биологиялық алуантүрлілік жөніндегі 17-конференциясы (COP17) аясындағы Көшбасшылар саммитінің ашылуына қатысты. 16 қазанда ол пленарлық отырыста сөйлеп, Орталық Азиядағы мұздықтардың еруі мен биоалуантүрлілік жөніндегі бастамаларды ұсынды және ЮНЕСКО-ның бас директоры Халед әл-Энанимен кездесті.
- Дүниежүзілік банктің Жаһандық экологиялық қоры аясында таулы аймақтардағы экологиялық жобаларды қаржыландыратын арнайы бағдарлама ұсыну;
- Ыстықкөлді қорғау үшін БҰҰ қолдайтын сенім қорын құру, оған Қырғызстан мемлекеттік бюджеттен бастапқы 10 млн доллар салуды ұсынды;
- Бишкекте таулы аймақтардың тұрақтылығы жөніндегі жаһандық орталық құру;
- Экожүйелерді қорғауға қаржыны тиімдірек пайдалануға мүмкіндік беретін «қарызды табиғатқа айырбастау» механизмін қолдау;
- Сирек кездесетін жануарлар мен құстарды қорғау үшін аймақтық ынтымақтастықты күшейтуге шақыру.
Сонымен қатар Жапаров Пашинянды 2027 жылғы 21–23 қазанда өтетін «Бишкек+25» — Екінші жаһандық тау саммитіне шақырды. Бұл шара Қырғызстанның Таулы аймақтарды дамыту жөніндегі бес жылдық іс-қимылының қорытындысын белгілейді.
Көлік ынтымақтастығының орталық орны
Күтілгендей, Жапаров көлік ынтымақтастығын өзара іс-қимылдың перспективалы бағыттарының бірі ретінде атап өтті, Пашинян да осы пікірді қолдады. Екі ел де теңізге шыға алмайды және басқа мемлекеттердің аумағы арқылы өтетін бағыттарға тәуелді. Бұл байланыстарды кеңейту сауда шығындарын азайтып, екі елдің экспорттаушылары үшін нарықтар ашуы мүмкін. Келіссөздер ауыл шаруашылығы, ақпараттық технологиялар, білім және туризмді де қамтыды.
Геоэкономикалық контекст
АҚШ Мемлекеттік департаментінің хабарламаларына сәйкес, Халықаралық бейбітшілік пен өркендеу жолы (TRIPP) ілгерілеуде. Армения парламенті 27 қазанда АҚШ-пен жасалған негіздемелік келісімді ратификациялауды талқылауға тиіс. Алайда Армения әлі де Әзірбайжаннан артта қалып отыр: оның тарапында инженерлік зерттеулер ғана жүргізілуде, ал Баку өзінің қосылатын тас жолы мен теміржолын аяқтауға жақын. Бишкек те TRIPP-ті ілгерілетуге мүдделі.
Мәскеу де өз ұстанымын білдірді. 15 қазанда Бакудегі CICA саммитінен кейін Ресей Сыртқы істер министрі Сергей Лавров Армения-Әзірбайжан қатынастары мен TRIPP туралы сұрақтарға жауап берді.
Дереккөз: Times of Central Asia
Сурет: President Japarov and PM Pashinyan in Yerevan, Armenia. Image: president.kz / Times of Central Asia
