West2West бастамасының мәні
Қыркүйек айының соңында Қазақстан президентінің Ауғанстан жөніндегі арнайы өкілі Еркін Тұқымов бастаған ресми және іскерлік делегация Герат қаласына барды. Делегация құрамында сауда ведомствосының өкілдері, Маңғыстау және Батыс Қазақстан облыстарының өкілдері мен бизнес өкілдері болды. Жаңа тәсіл West2West деп аталды, яғни Қазақстанның батыс аймақтары мен Ауғанстанның батысы арасындағы ынтымақтастықты білдіреді.
Бұған дейін де екі ел арасында іскерлік форумдар мен көрмелер өткізілген. Алайда Гераттың таңдалуы және ынтымақтастықтың бір бөлігін үкіметаралық деңгейден аймақаралық деңгейге ауыстыру әрекеті бұл бастаманы ерекшелендіреді.
Сауда көрсеткіштері: жоспар мен нақты жағдай
2021 жылдан бері Қазақстанның Ауғанстанмен экономикалық диалогы негізінен жоғарыдан төменге қарай дамыды. Екі үкімет өзара сауданы 3 миллиард долларға жеткізуді мақсат етіп, саяси байланысты коммерциялық келісімдерге айналдыруға тырысты. 2024 жылдың қазанында екі ел өзара сауданы 3 миллиард долларға дейін ұлғайту жол картасын қабылдады. 2025 жылдың сәуірінде Кабулда 140 миллион долларлық құжаттарға, ал сол жылдың қазанында Шымкентте 303 миллион долларлық 15 құжатқа қол қойылды.
Алайда нақты сауда көлемі әлдеқайда баяу өсті. 2024 жылы ол 545,2 миллион долларды құрады, ал 2025 жылы 541,6 миллион долларға сәл төмендеді. 3 миллиард долларлық мақсат жақын мерзімді меже емес, стратегиялық бағдар ретінде қалып отыр. Қазақстанның ресми деректері бойынша, 2026 жылдың қаңтар-шілдесінде сауда 581,1 миллион долларға жетті, бұл өткен жылдың жалпы көрсеткішінен асып түсті. Қазақстан экспорты 572,9 миллион долларды құрады, ал Ауғанстаннан импорт небәрі 8,2 миллион доллар болды. Демек, сауда тез өсіп келе жатқанымен, негізінен бір жақты сипатта қалып отыр. West2West осы қатынасты кеңейтуге бағытталған әрекеттің бір бөлігі.
Гераттың стратегиялық орны
Герат — Ауғанстанның негізгі өнеркәсіптік және коммерциялық орталықтарының бірі, маңызды көлік бағыттарының қиылысында орналасқан. Солтүстігінде Түрікменстанмен шекарадағы Торғұнди теміржол өткелі, батысында Ауғанстанды Иранның теміржол жүйесімен байланыстыратын Хаф-Герат теміржолы бар. Болашақта Герат Қандагар мен Пәкістанға қарай ұзақ бағыттардың бөлігі болуы мүмкін, бірақ қажетті инфрақұрылымның көп бөлігі әлі жоспарлау сатысында.
Қыркүйектегі сапар барысында Хаф-Герат теміржолының 43 шақырымдық бөлігі ашылды. Ауған дереккөздері оның құнын шамамен 58 миллион доллар деп бағалайды. Бұл бөлік қазақстандық Integra Construction KZ компаниясының қатысуымен салынды. 2026 жылдың тамызында Хаф-Герат желісі бойынша тасымалданған жүк шамамен 137 700 метрикалық тоннаны құрады. Сондай-ақ айлық қуатын 150 000 метрикалық тоннаға дейін арттыру мәселесі талқылануда.
Қазақстан Өзбекстан және Біріккен Араб Әмірліктерімен бірге Орталық Азия–Оңтүстік Азия теміржол жобасын пысықтауға кірісті. Бұл жоба Ауғанстан арқылы Пәкістан порттарына шығуды көздейді. Әзірге тараптар техникалық-экономикалық зерттеулер жүргізуге келісті, нақты бағыт бекітілген жоқ. Түрікменстан арқылы өтетін бағыт бөлек дамып келеді: Ашхабад Торғұнди-Герат бағытын Ауғанстанмен бірлескен жоба ретінде қарастырып, Серхетабат-Торғұнди өткелін кеңейтумен және батыс Ауғанстандағы басқа инфрақұрылыммен байланыстырады.
Қазақстанның Гератқа қызығушылығы West2West-тен бұрын да болған. 2023 жылы Астана Ауғанстанда Қазақстанның сауда үйін ашу жоспарын жариялады, оның бас кеңсесі Гератта орналасуы тиіс еді. Ол 2024 жылдың мамырында ашылды. Оның жетекшісі Арман Есентаев 2023 жылы Гератты батыс және оңтүстік Ауғанстанның тарату орталығы деп сипаттап, оның көрші елдермен байланысын атап өтті. Ол іс жүзінде West2West-ке ұқсас тәсілді ұсынды: батыс Қазақстан батыс Ауғанстанмен тікелей коммерциялық байланыс дамыта алады.
Сауда құрылымы және әлеуетті жобалар
Қазіргі уақытта саудада азық-түлік өнімдері басым. 2026 жылдың қаңтар-шілдесінде Қазақстанның Ауғанстанға экспортында ұн 215,6 миллион долларды, бидай 122 миллион долларды, өсімдік майы 51,1 миллион долларды құрады. Ауғанстан Қазақстанның негізгі астық және ұн нарықтарының бірі саналады. 2025 жылдың қыркүйегінен 2026 жылдың шілдесіне дейін Ауғанстанға астық және ұн жөнелтілімі астық эквивалентінде 2,4 миллион метрикалық тоннаға жетті.
Гераттағы келіссөздер барысында қазақстандық WayStar Group және Kim Rail International компаниялары Ауғанстанның Osman Khalid компаниясымен жалпы құны 11 миллион долларлық бидай жеткізуге екі келісімшартқа қол қойды. Келіссөздердің тағы бір бағыты — Қазақстаннан күнбағыс майы. Сауда үйінің көмегімен Ауғанстанның Aimal Ghyasi Trading, Construction & Petroleum Company мен Семейдегі Qazaq-Astyq Group зауыты арасында баға шарттары келісілді. Ұсынылған жеткізілімдер шамамен 10 миллион долларды құрады, бірақ олар әлі келісімшарт сатысына жеткен жоқ.
Есентаев The Times of Central Asia басылымына кездесулер барысында басқа да әлеуетті мәмілелер пайда болғанын, бірақ олар әлі коммерциялық келіссөздерді қажет ететінін айтты. Оның сөзінше, келіссөздер ауған ауылшаруашылық өнімдерін өңдеу, суық сақтау қоймаларын салу, жабдық жеткізу және өнеркәсіптік кооперацияны дамыту мүмкіндіктерін қамтыды. Герат әкімшілігімен келіссөздерде тараптар тау-кен және металл өндірісі саласындағы ынтымақтастықты, сондай-ақ логистикалық инфрақұрылымды дамытуды қарастырды. Ауған тарапы жаңадан аяқталған Хаф-Герат теміржол бөлігін көлік-логистикалық хабқа айналдыруға Қазақстанның қатысуын зерттеуді ұсынды. Гераттағы фармацевтикалық кәсіпорындарға сапардан кейін ауған компаниялары Алматыда өтетін қазақстандық-ауғандық салалық іс-шараларға шақырылды. Алайда бұл жобалар әзірге қалыптасқан инвестициялық бағдарлама емес, әлеуетті жобалар болып қала береді.
Қазақстан Ауғанстанмен қарым-қатынасты негізінен ұлттық деңгейде жүргізуден нақты аймақтармен және бизнеспен тікелей байланыс құруға көшуге ұмтылуда. Егер бұл тәсіл сәтті болса, Герат осы модельдің алғашқы мысалына айналуы мүмкін.
Дереккөз: Times of Central Asia
Сурет: Image: Opening the third section of the “Khaf–Herat” railway; @gov.kz / Times of Central Asia
