Қырғызстанның БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесіне ұсынысы
Қырғызстан Президенті Садыр Жапаров әлемдік көшбасшыларды 2027-2028 жылдарға арналған БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің тұрақты емес мүшелерін сайлауда Қырғызстанның кандидатурасын қолдауға шақырды. Бұл сайлау 2026 жылдың 3 маусымына жоспарланған. Президент Жапаров өзінің Facebook парақшасында жариялаған мәлімдемесінде Қырғызстанды Орталық Азияның басқа елдері қолдайтынын және халықаралық аренада «прагматикалық және деполитизацияланған шешімдерді» ілгерілетуге дайын екенін атап өтті.
Жапаровтың пікірінше, Қауіпсіздік Кеңесінде шағын, дамушы және теңізге шыға алмайтын елдердің өкілдігінің аздығы «ұжымдық қауіпсіздіктің бүкіл архитектурасының тұрақтылығына нұқсан келтіреді». Ол мұны «саяси қалау емес, объективті қажеттілік» деп сипаттады. Президент сондай-ақ геосаяси бәсекелестіктің күшеюі, әмбебап халықаралық құқықтың эрозиясы және Еуропа, Африка мен Таяу Шығыстағы қарулы қақтығыстар халықаралық жүйенің тұрақтылығын сынап жатқанын атап өтті. Жыл сайын әскери қақтығыстарға 3 триллион доллардан астам қаражат жұмсалатынын айтып, бұл ресурстарды планетаны жасылдандыруға және аштықты жоюға бағыттаса, әлем «гүлденген баққа» айналуы мүмкін екенін жеткізді.
Бейтарап ұстаным және ішкі реформалар
Қырғызстанның әскери блоктарға кірмейтінін және қарама-қайшы геосаяси форматтарға қатыспайтынын айтқан Жапаров, бұл елге халықаралық мәселелер бойынша «теңгерімді, тәуелсіз және прагматикалық ұстанымды» сақтауға мүмкіндік беретінін мәлімдеді. Ол көршілес мемлекеттермен шекараны делимитациялау мәселелерін бейбіт жолмен шешуді тіпті өте сезімтал қауіпсіздік дауларын келіссөздер арқылы шешуге болатынының мысалы ретінде келтірді.
Президент Қырғызстанның БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі кеңесіндегі жұмысына ерекше назар аударды, оған ел үш рет сайланған. Оның айтуынша, Бішкек демократияны, адам құқықтарын және заң үстемдігін нығайту бойынша күш-жігерін жалғастыруда. Алайда, халықаралық бақылаушылар мен құқық қорғау ұйымдары соңғы жылдары Қырғызстанның ішкі саяси бағытына қатысты алаңдаушылық білдіріп, тәуелсіз БАҚ-қа, азаматтық қоғамға және оппозициялық қайраткерлерге қысым жасалғанын айтқан болатын. Билік болса, тұрақтылық пен ұлттық мүдделерді қорғау үшін қатаң реттеу қажет деп санайды.
Жапаров 2025 жылы қабылданған «Қырғыз Республикасы Президентін және Жогорку Кеңеш депутаттарын сайлау туралы» заңға енгізілген түзетулер бойынша әйелдерге, жастарға, этникалық азшылықтарға және мүмкіндігі шектеулі жандарға арналған квоталардың енгізілгенін де атап өтті. Ол Қырғызстанның әйелдердің парламенттегі өкілдігі бойынша әлемде бірінші орында тұрғанын мәлімдеді. Дегенмен, Парламентаралық Одақ деректері Қырғызстанда 90 орындық парламентте 30 әйел бар екенін, яғни депутаттардың 33,3%-ын құрайтынын көрсетеді. Бұл деректер бойынша, Қырғызстан 2025 жылы парламенттік жаңарулар өткізген елдер арасында әйелдердің парламенттегі өкілдігінің ең үлкен өсімін тіркеген.
Аймақтық және жаһандық міндеттемелер
Президент Қырғызстанның таратуды болдырмау және қарусыздану қағидаттарына адал болып қала беретінін және Қауіпсіздік Кеңесіне сайланған жағдайда превентивті дипломатияны, медиация механизмдерін, ядролық қарусыздануды және климат пен қауіпсіздік мәселелері арасындағы өсіп келе жатқан байланысты шешуді ілгерілететінін атап өтті. Ол Қырғызстанның Орталық Азиядағы ядролық қарусыз аймақтың бастамашыларының бірі болғанын және 2025 жылы Ядролық қаруға тыйым салу туралы шартқа қол қойғанын еске салды.
Жапаров сонымен қатар Бішкектің Ауғанстанға ерекше назар аударуға ниетті екенін, өйткені бұл елдің тұрақтылығы Орталық Азияның қауіпсіздігімен тығыз байланысты екенін айтты. «Біз Ауған халқына, оның ішінде әйелдер мен балаларға қолдау көрсету арқылы үнемі гуманитарлық көмек көрсетеміз және Ауғанстанның халықаралық қауымдастыққа біртіндеп экономикалық және саяси интеграциялануын жақтаймыз», – деді Жапаров.
Президент Қырғызстанның Азия-Тынық мұхиты аймағындағы бәсекелесі Филиппиннің БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінде бұрын төрт рет қызмет еткенін, ал Қырғызстанның, шамамен 60 басқа ел сияқты, бұл органда ешқашан орын алмағанын атап өтті. «Қырғызстанды сайлау халықаралық қауымдастықтың тарихи әділеттілікті қалпына келтіруге және барлық мемлекеттердің БҰҰ-ның жетекші органына сайлануына тең құқықтарды қамтамасыз етуге деген саяси ерік-жігерін көрсететін еді», – делінген мәлімдемеде.
Дереккөз: Times of Central Asia
Сурет: Image: president.kg / Times of Central Asia