Орталық Азия мен Ауғанстан: сауда кеңейгенімен, қауіпсіздік алаңдаушылығы сақталады
Орталық Азия мемлекеттері Ауғанстаннан тыс жерлерде әрекет ететін қарулы топтарға қатысты алаңдаушылыққа қарамастан, Кабулмен сауда байланысын кеңейтіп келеді. Ресей бұл топтардың аймаққа ену ықтималдығы туралы ескертулерін жаңартып, оларды тежеу үшін Талибан билігімен ынтымақтастықты ұсынып отыр. Бұл жағдай аймақ елдерінің экономикалық мүддесі мен қауіпсіздік қатерлері арасындағы тепе-теңдікті іздеуін көрсетеді.
Экономикалық мүдделер мен әртүрлі ұстанымдар
Өзбекстан мен Түрікменстан аймақты Оңтүстік Азиямен байланыстыратын сауда, энергетика және көлік жобаларына қызығушылық танытады. Тәжікстан дәстүрлі түрде Талибанға сыни көзқарас ұстанып, Ауғанстанмен ұзын шекарасын қорғауға ерекше мән береді. Ал Ресей мен Қытай Ауғанстан билігінен өз қауіпсіздігіне қатер төндіретін қарулы ұйымдардың әрекетіне қарсы кепілдіктер талап етеді.
Ресейдің ескертулері және ИМХ қатері
Мәскеуде ҰҚШҰ, ТМД және ШЫҰ бірлескен конференциясында сөйлеген Ресей Сыртқы істер министрі Сергей Лавров экстремистік ұйымдардың Тәжікстан, Түрікменстан және Өзбекстанмен шектесетін ауған провинцияларында айтарлықтай ықпалы бар екенін мәлімдеді. Оның айтуынша, содырлар Ауғанстан аумағын Орталық Азия мен Ресейге қарай әрекеттерін кеңейту үшін пайдаланбақ.
Лавров негізгі қатер ретінде «Ислам мемлекетінің» ауған бөлімшесі — Хорасан провинциясы (ИМХ, ISIS-K) ұйымын атады. Бұл топ Талибанға қарсы тұрып, Ауғанстанда шабуылдар жасайды және шекарадан тыс жерлерде де әрекет еткен. «Хорасан» атауы қазіргі Ауғанстан, Иран және Орталық Азияның бір бөлігін қамтитын тарихи аймақты білдіреді.
Қытайдың алаңдаушылығы және өңірлік ынтымақтастық
Қытай да Кабулмен қауіпсіздік мәселесінде ынтымақтасуға мүдделі, оның алаңдаушылығы қытай азаматтарының қауіпсіздігі мен өңірлік сауда жолдарына қатысты. 2025 жылдың қарашасында Ауғанстан аумағынан жасалған екі шабуыл Тәжікстанда бес қытай азаматының өмірін қиды, бұл Бейжіңді азаматтарын шекара маңынан кетуге шақыруға мәжбүр етті. БҰҰ Қауіпсіздік кеңесінің Ауғанстан жөніндегі қыркүйек отырысында Қытай ИМХ мен «әл-Каидаға» қарсы әрекет етуге шақырды.
БҰҰ деректері бойынша, 2026 жылдың 1 мамыры мен 31 шілдесі аралығында Ауғанстанда қауіпсіздік оқиғаларының саны бір жылмен салыстырғанда 11%-ға өскен. Осы кезеңде Талибанға қарсы қарулы топтар 34 провинцияның 21-інде 88 шабуыл жасағанын мәлімдеді, БҰҰ оның 55-ін растады. Алайда бұл көрсеткіштерді халықаралық террористік әрекеттермен шатастыруға болмайды: Ауғанстандық оппозициялық қозғалыстар негізінен ел ішінде Талибанға қарсы күресті мақсат етеді.
Аймақ үшін тәуекелдер
- Шекара маңындағы тұрақсыздық Орталық Азияның оңтүстік шекараларында қауіпсіздік қысымын күшейтеді.
- ИМХ-ның насихат, рекрутинг және трансшекаралық желілері арқылы ықпалы географиялық шекарадан асып түседі.
- ШЫҰ-ның Ауғанстан жөніндегі байланыс тобының жұмысы тоқтатылған, бұл диалог мүмкіндіктерін шектейді.
- Талибанның қарулы топтарды тежеу қабілетіне қатысты күмән халықаралық тануды кешеуілдетеді.
Орталық Азия үшін басты мәселе — экономикалық ынтымақтастықты дамыту мен радикалдық топтардан туындайтын қауіпсіздік қатерлерін тежеу арасындағы тепе-теңдікті сақтау. Өңір елдерінің әртүрлі ұстанымдары мен сыртқы ойыншылардың (Ресей, Қытай, АҚШ) мүдделерінің қақтығысы бұл мәселені одан әрі күрделендіреді.
Дереккөз: Times of Central Asia
Сурет: Image: TCA, Aleksandr Potolitsyn / Times of Central Asia
