Келісімді ұзарту: стратегиялық серіктестік немесе тәуекел?
2026 жылдың 7 қазанында Қазақстан Құрылтайы депутаттары Ресеймен мұнай және мұнай өнімдерін жеткізу туралы үкіметаралық келісімнің хаттамасын ратификациялады. Құжат келісімнің қолданылу мерзімін 2028 жылдың 1 қаңтарына дейін ұзартады. Бұл шешім Украинаның Мәскеу облысына қарай 650-ден астам дрон жібергенінен бір күн өтіп, Ресейдің Украинаға қарсы 130 дрон мен 48 қанатты зымыран қолданғанынан бірнеше сағат өткен соң қабылданды. Осылайша, Қазақстан Ресейдің энергетикалық жүйесімен байланысын нығайта түсуде, ал Ресей порттары қазақ мұнайының басым бөлігін тасымалдайтын нысандарға айналған.
Келісімнің мазмұны мен тараптардың ұстанымы
Хаттама 2024 жылдың 1 қаңтарында мерзімі біткен 2013 жылғы келісімді жаңғыртады. Ол жеткізу баланстарын жыл сайын үйлестіруді және деректер алмасуды сақтайды, Қазақстанға ресейлік мұнай өнімдерін бажсыз импорттауға мүмкіндік береді, сондай-ақ Ресеймен бірлесіп иеленетін Батыс Қазақстандағы Конденсат зауытында ресейлік мұнайды өңдеуді көздейді. Қазақстан өнімнің 30 пайызын алады. Қазақстан Энергетика вице-министрі Қайырхан Тұтқышбаев Ресейдің Қазақстан үшін стратегиялық серіктес болып қалатынын атап өтті.
Экспорттық тәуелділік: CPC маршруты
Қазақстан — әлемдегі ең үлкен теңізге шыға алмайтын мемлекет және әлемдік нарықтарға шығу үшін басқа елдердің инфрақұрылымына тәуелді. Мұнай экспортының шамамен 80 пайызы Каспий құбыр консорциумы (CPC) құбыры арқылы жүреді. Бұл құбыр Қазақстанның Каспий мұнай кен орындарынан Ресейдің Краснодар өлкесіндегі басты Қара теңіз порты Новороссийскінің оңтүстік-батысындағы Южная Озереевка терминалына дейін 930 мильден астам созылады. 2025 жылы құбыр рекордтық 70,52 млн тонна мұнай тасымалдады, оның 62,8 млн тоннасы Қазақстанның үш ірі кен орнынан — Теңіз (36,6 млн тонна), Қашаған (17 млн тонна) және Қарашығанақ (9,2 млн тонна) — келді.
CPC маршруты Батыс бизнесі үшін де маңызды. Ресейлік компаниялар консорциум акцияларының 36,5 пайызын иеленеді, қосымша 3,825 пайызы ішінара «Роснефть» арқылы бақыланады. Қазақстанға 20,75 пайыз тиесілі. АҚШ-тың Chevron және ExxonMobil компаниялары тиісінше 15 және 7,5 пайызға ие. Вашингтон CPC-ны Ресей мұнайына қарсы санкциялардан босатып отыр. Құбыр әлемдік тәуліктік шикізат жеткізілімінің шамамен 2 пайызын тасымалдайды.
Дрон соққылары мен экономикалық салдар
Қазақ мұнайы Новороссийскідегі екінші нысан — «Транснефть» еншілес кәсіпорны басқаратын Шесхарис терминалы арқылы да шығады. Бұл Ресейдің Қара теңіздегі ең үлкен шикізат тиеу терминалы, тәулігіне шамамен 700 мың баррель өңдей алады. 2022 жылдың маусымында қазақ өндірушілер бұл экспортты KEBCO деп қайта атады, өйткені трейдерлер оны батыс санкцияларына ұшыраған ресейлік REBCO-мен шатастырған. Соғыс жағдайында Новороссийск порты Ресей мұнай экспортының шамамен 20 пайызын қамтамасыз етеді, бұл оны Киев үшін елемеуге болмайтын нысанға айналдырады.
Қазақстанның балама экспорттық маршруттары бар, бірақ олардың қуаты салыстыруға келмейді. 2025 жылы Атырау–Самара құбыры арқылы Ресейдің «Транснефть» жүйесіне шамамен 11,1 млн тонна, Қазақстан–Қытай құбыры арқылы 19,5 млн тонна, ал Ақтау порты арқылы шамамен 3,2 млн тонна жөнелтілді. Ел экспортының 80 пайыздан астамы украин дрондарының қашықтығындағы бір терминалға тәуелді болғандықтан, Қара теңіздегі әрбір жаңа шабуыл қазақ экономикасына кері әсер етеді. Қазақстан 2026 жылы шамамен 3,5 млн тонна мұнайдан айырылып, өндіріс жоспарын қысқартуға мәжбүр болуы мүмкін деп күтілуде.
Дипломатиялық шешім іздеу
2023 жылдың тамызында «ҚазТрансОйл» өкілі Ерік Сағиев Қара теңіздегі жағдай нашарласа, Шесхарисқа бағытталған көлемдер Ленинград облысындағы Усть-Луга портына қайта бағытталатынын айтқан еді. Алайда наурызда украин дрондары Усть-Лугаға бес рет соққы беріп, экспортты тоқтатты, ал жақын маңдағы Приморск порты қоймасының кемінде 40 пайызынан айырылды. 1 қыркүйекте дрондар Усть-Лугаға қайта соққы берді. Қара теңізде әскери-теңіз флоты жоқ Қазақстан Киевпен дипломатиялық келіссөздерге сүйенуге мәжбүр. Украинаның Вашингтонға CPC нысандарын аямайтыны туралы уәдесі АҚШ президенті Дональд Трамптың Мәскеумен дизель мәмілесінен кейін сақталуы екіталай.
Дереккөз: Jamestown Foundation
Сурет: Economics & Energy (Source: Rosatom) / Jamestown Foundation
