Орталық Азия Глобалдық инновация индексінде
Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымы (WIPO) 29 қыркүйекте жариялаған Глобалдық инновация индексінде (GII) Қазақстан сегіз сатыға көтеріліп, 139 экономика арасында 73-орынды иеленді. Өзбекстан 77-орында, Қырғызстан 92-орында, Тәжікстан 112-орында тұр. Түрікменстан зерттеуге енгізілмеген.
Жалпы рейтинг кейбір маңызды бөлшектерді жасырады. Өзбекстан ғылым және инженерия саласындағы түлектердің үлесі бойынша әлемде екінші орында. Қырғызстан еңбек өнімділігінің өсуі бойынша екінші орында, ал Тәжікстан экономикасының көлеміне қатысты пайдалы модельдерге өтінімдер бойынша көш бастап тұр. Пайдалы модельдер – кішігірім өнертабыстарға арналған патенттік қорғаудың қарапайым түрі.
Жекелеген көрсеткіштердегі мұндай жоғары нәтижелер елдердің салыстырмалы түрде қарапайым жалпы рейтингіне қайшы келеді. Мұның бір себебі – зерттеу әдістемесінде. WIPO білім мен ғылыми әлеуетті инфрақұрылыммен және инвестициялармен қатар бағалайды. Сондай-ақ бизнес белсенділігі мен зерттеу нәтижелерін ескереді. Ел көптеген инженерлерді даярлай алады немесе техникалық инновацияларды тіркей алады, бірақ зерттеу нәтижелері мен инвестициялардан артта қалуы мүмкін.
Қазақстан: суперкомпьютерлер тұтынушы іздейді
Соңғы жылдары Қазақстан цифрлық жобалардың әсерлі портфелін жинақтады. Alem.Cloud және Al-Farabium суперкомпьютерлері, Екібастұздағы Data Center Valley жобасы елдің есептеу инфрақұрылымын жақсартуға бағытталған. Alem.ai жасанды интеллект орталығы мен KazLLM, AlemLLM үлкен тілдік модельдері AI мүмкіндіктерін дамытуға арналған. AI-Sana және Tomorrow School арқылы оқыту мүмкіндіктері кеңеюде, TUMO Astana AI және басқа цифрлық салаларда білім береді.
Алайда AI-ды кеңінен қолдану салыстырмалы түрде қарапайым күйінде қалып отыр. 2029 жылға дейінгі Digital Qazaqstan стратегиясы 2025 жылдың екінші жартысындағы деректерге сәйкес, Қазақстанда генеративті AI-ды қабылдау 13,7%-ды құрағанын көрсетеді, әлемдік орташа көрсеткіш 16,3%. Қазақстан БҰҰ-ның 2024 жылғы Электрондық үкіметті дамыту индексінде 24-орында, бірақ 2026 жылғы GII-де 73-орында.
Қазақстанның цифрландыру моделі ұзақ уақыт бойы мемлекеттік қызметтерге бағытталған. БҰҰ зерттеуіндегі жоғары орны осыны көрсетеді. Коммерциялық технологиялар күрделірек: мұнда үкімет зерттеу топтарына, жеке әзірлеушілерге, инвесторларға және қызметтері үшін төлеуге дайын тұтынушыларға сүйенуі керек. Суперкомпьютерлердің келуі елдің техникалық мүмкіндіктерін кеңейтеді, бірақ олардың мемлекеттік жобалардан тыс қаншалықты кеңінен қолданылатыны белгісіз.
Өзбекстан: инженерлік білім және IT қызметтерінің экспорты
Ел IT саласы үшін жұмыс күшін дамытуға ұзақ уақыт назар аударып келеді. IT Park айналасында экспортқа бағытталған цифрлық қызметтер секторы өсуде. Шетелдік компаниялар елде жұмыс істейді, бағдарламалау және AI бойынша оқыту бағдарламалары кеңеюде. Ташкент 2024 жылы қабылданған AI дамыту стратегиясы аясында AI инфрақұрылымына 50 миллион доллар жұмсауды және бір миллион маман даярлауды жоспарлап отыр. 15 университетте AI зертханалары жоспарланған. Кішірек суперкомпьютер қазірдің өзінде жұмыс істеп тұр, қуаттырақ жүйе сатып алуға дайындық жүріп жатыр.
Техникалық түлектердің жоғары үлесі Өзбекстанның жұмыс күші әлеуетін көрсетеді, бірақ ішкі IT индустриясының құрылымы туралы аз айтады. Шетелдік клиенттерге арналған бағдарламалық жасақтама әзірлеу экспорттық кіріс әкеледі және жұмыс орындарын құрады. Өз өнімдерін шығару зерттеулер мен маркетингке, соның ішінде шетелдегі тұтынушыларға шығуға көбірек инвестиция қажет етеді.
Қырғызстан: жекелеген көрсеткіштерде әлемдік көшбасшылар
Қырғызстан төрт сатыға көтеріліп, 92-орынға жайғасты. Ол сондай-ақ білімге жұмсалатын шығыстар бойынша сегізінші, микроқаржыландыру бойынша 15-орында. Алайда көп жағдайда ел төмен базадан дамып келеді. 2024 жылдың қазанында сол кездегі Министрлер кабинетінің төрағасы Ақылбек Жапаров цифрлық трансформация бағдарламасы аясында сол жылға жоспарланған 49 шараның тек үшеуі ғана орындалғанын хабарлады. Үкімет отырысында агенттіктер кешігу мен үйлестірудің нашарлығы үшін сынға алынды. Екі жыл бұрынғы бұл деректер бағдарламаның қазіргі жағдайын сипаттамауы мүмкін, бірақ оның іске асырылуы кезінде кездесетін мәселелерді көрсетеді.
Тәжікстан: маусымдық электр тапшылығы жағдайындағы таза энергия
Тәжікстан жалпы рейтингте 112-орында, бірақ екі санатта ерекшеленеді. WIPO елді пайдалы модельдер бойынша бірінші, төмен көміртекті энергияны пайдалану бойынша 12-орынға қояды. Пайдалы модельдерге өтінімдердің жоғары рейтингі бұл өнертабыстардың өндірілгенін немесе сатылғанын білдірмейді. Тәжікстанның гидроэлектр станцияларына тәуелділігі электр қоспасында төмен көміртекті энергияның жоғары үлесін қамтамасыз етеді. Бұл көрсеткіштердің артында Тәжікстан өнеркәсібі үшін таныс мәселе жатыр: электрмен жабдықтаудың маусымдық шектеулері. Энергия қоспасындағы гидроэнергетиканың үлесі мен электрмен жабдықтаудың сенімділігі энергия жүйесінің әртүрлі аспектілерін өлшейді. Елдің ең үлкен энергетикалық жобасы – Рогун ГЭС-інің құрылысы жалғасуда. Ел энергетикалық әлеуетін өнеркәсіп үшін сенімді қуатқа қаншалықты тиімді айналдыра алатыны оның болашақ инновациялық көрсеткіштеріне әсер етуі мүмкін.
Түрікменстан: рейтингтен тыс
Түрікменстан GII-де жоқ, бұл аймақтық көріністе елеулі олқылық қалдырады. Соған қарамастан, Ашхабад цифрлық экономикаға көшу туралы жариялады. 2025 жылдың қазанында билік 2026–2028 жылдарға арналған Түрікменстандағы цифрлық экономиканы дамыту тұжырымдамасын бекітті. Мәлімделген басымдықтарға электрондық үкіметтік қызметтер мен өнеркәсіптік цифрландыру, сондай-ақ AI және жұмыс күшін оқыту кіреді.
Технологиялық жоспарлар және экономикалық шындық
Орталық Азия елдерінің айырмашылықтарына қарамастан, аймақтағы технологиялық саясат әлі де мемлекеттік бастамаларға сүйенеді. Рейтингтер үкіметтердің технологиялық амбицияларының ауқымын экономикалық көрсеткіштермен салыстыруға мүмкіндік береді. Көптеген елдер жекелеген көрсеткіштерде жоғары нәтиже көрсеткенімен, жалпы инновациялық экожүйені дамыту үшін зерттеулерге, коммерцияландыруға және халықаралық нарықтарға шығуға көбірек инвестиция қажет.
Дереккөз: Times of Central Asia
Сурет: Image: The Alem AI Center in Astana, Kazakhstan; TCA, Joe Luc Barnes / Times of Central Asia
