Жамбыл облысындағы тексеру нәтижелері
Қазақстанның Жамбыл облысындағы мектептерде тексерушілерге барған балалар ұрып-соғу, бопсалау және қорқыту туралы айтқан. Кейбірі кастет пен электрошокер қолданылған оқиғаларды сипаттаған. Алайда сол мектептердің есептерінде буллинг фактілері тіркелмеген. Мәселенің ауқымы 2025 жылдың қазанында, Қазақстанның бала құқықтары жөніндегі уәкілі Динара Закиева өңір бойынша тексеру қорытындыларын жариялаған кезде анықталды. Ведомствоаралық топ Байзақ және Жамбыл аудандарының өзінде буллинг пен бопсалаудың 200-ден астам жағдайын анықтады. Сол жылдың алғашқы тоғыз айында өңірде кәмелетке толмағандар қатысқан 14 суицид тіркелген.
Прокуратураның бастамасы
Прокурорлар өңірдегі 190 мектепте құқықтық мәселелер жөніндегі директор орынбасары лауазымын енгізді. Олардың айтуынша, бұл бастама кәмелетке толмағандар қатысатын құқықбұзушылықтарды азайтуға көмектескен. Бас прокуратура енді оны бүкіл елге таратуды көздеп отыр. Алайда бұл ұсыныс мектептердің зорлық-зомбылықты қалай шешетіні туралы мәселе көтереді: балалар ересектерге әрдайым сенім арта бермейді, мұғалімдер жанжалды өздері шешуді жиі қалайды, ал мектеп әкімшілігі жариялылықты өз мекемесінің беделіне қауіп деп қабылдауы мүмкін.
Буллинг неге жасырылып қалады
2024 жылдың қарашасында өңір прокуроры Нұрғалым Әбдіров мектептерге қатысты тіркелген құқықбұзушылықтардың өнімділік рейтингтерінде есепке алынатынын, бұл әкімшілікке оқиғаларды жасыруға түрткі болатынын мәлімдеген. Прокурорлардың араласуынан кейін бұл көрсеткіш бағалау жүйесінен алынып тасталды. Бірақ есептілік критерийлерін өзгерту мектеп тәжірибесін өзгертуден оңай болып шықты. 2025 жылдың күзінде тексерулер қайтадан балалар сыртқы мамандар араласқаннан кейін ғана айтқан зорлық фактілерін анықтады. Ұқсас оқиғалар басқа өңірлерде де белгілі болды. Атырау облысында бес мектеп директоры үлкен сынып оқушылары жасаған ұрып-соғу және басқа да заңсыз әрекеттерді жасырғаны үшін жауапкершілікке тартылған.
Заңнамалық негіз және статистика
Қазақстан 2022 жылы буллингтің заңдық анықтамасын енгізді, ал 2024 жылы буллинг үшін әкімшілік жауапкершілік күшіне енді. 2025 жылы органдар 438 әкімшілік істі тіркеп, 272 адамды жауапкершілікке тартты. 2026 жылдың 22 қазанына дейін билік сол жылы буллинг туралы 2 мыңнан астам хабарлама алған. БҰҰ Балалар қорының 2013 жылы жарияланған зерттеуі сауалнамаға қатысқан балалардың 66%-ы өткен жылы мектептегі зорлық-зомбылықты немесе кемсітушілікті көргенін, басынан өткергенін немесе жасағанын анықтады. 2022 жылғы PISA бағдарламасы Қазақстандағы оқушылардың 12%-ы сыныпта, 14%-ы мектеп дәліздерінде, асханада және дәретханада өзін қауіпсіз сезінбейтінін көрсетті. Бұл көрсеткіштердің екеуі де ЭЫДҰ елдерінің орташа деңгейінен жоғары.
Сенім мәселесі және бағдарламалар
2025 жылдың қыркүйегінде барлық мектептер мен колледждерде енгізілген DosbolLike буллингке қарсы бағдарламасын тәуелсіз бағалау кезінде ресми есептер мен балалардың тәжірибесі арасындағы алшақтық та байқалды. 2026 жылдың тамызында жарияланған қорытындылар сауалнама толтыру кезінде оқушылар буллингті жиі жоққа шығаратынын, бірақ топтық талқылауларда қорқытуды сипаттайтынын көрсетті. Кейбірі мұғалімдер немесе психологтар сауалнаманы қайта толтыруды сұрағанын айтқан. Зерттеушілер балалардың зорлық туралы кімге сенетінін де қарастырды. Респонденттердің шамамен 90%-ы сынып жетекшісін, 55,3%-ы ата-анасын, 18,4%-ы 111 балаларды қорғау желісін таңдаған. Бұл сұраққа жауап берген оқушылардың ешқайсысы полицияны таңдамаған. Бір мұғалім құқық қорғау органдары қызметкерлерінің келуін мектеп беделіне ауыр соққы деп бағалаған. Зерттеушілер мұғалімдердің тіпті ауыр жанжалдарды өздері шешуді жиі қалайтынын анықтады. Нәтижесінде істер шиеленіскенша немесе жария болғанша мектеп ішінде қалуы мүмкін.
Жүйелік шаралар және болашақ
Білім министрлігінің мәліметінше, балаларды қорғау саласында мектеп психологтары, әлеуметтік қызметкерлер және қамқоршылық органдарының қызметкерлерін қоса алғанда, 14 мыңнан астам маман жұмыс істейді. Мектептерге кәмелетке толмағандар істері жөніндегі полиция қызметкерлері де бекітілген. Қазақстан финляндиялық KiVa буллингке қарсы бағдарламасын сынақтан өткізген. Сондай-ақ өңірлік психологиялық қолдау орталықтары құрылып, 111 байланыс орталығы іске қосылды. 2026 жылдың қазанында Білім министрлігі көмекке мұқтаж балаларды бақылауға арналған Balazhan цифрлық платформасын енгізетінін жариялады. Зардап шеккендерге қолдау көрсететін қосымша мамандар және мектеп бейнебақылау жазбаларын талдау үшін жасанды интеллектті пайдалану мәселелері талқыланып жатыр. Қазір Қазақстан парламентінің Құрылтай депутаты болып табылатын Закиеваның айтуынша, билік көмекке мұқтаж балалардың 800 мыңнан астам жағдайын анықтаған, бұл көрсеткіш қайталама анықтауларды қамтиды. Бас прокуратураның хабарламасы Жамбыл облысындағы профилактикалық шаралардың арқасында кәмелетке толмағандарға қарсы қылмыстардың 24,7%-ға төмендегенін, жасөспірімдер жасаған қылмыстардың 3,4%-ға, жыныстық қылмыстардың 54,5%-ға азайғанын көрсетті. Алайда хабарламада салыстыру кезеңдері көрсетілмеген және мектеп деңгейіндегі деректер берілмеген, сондықтан төмендеудің қаншалықты жаңа лауазымдарға байланысты екенін анықтау қиын. Құқықтық мәселелер жөніндегі директор орынбасары шағымдарды қарауды, заңнаманың сақталуын және құқық қорғау органдарына уақтылы хабарлауды қадағалай алады. Бірақ есептілік құрылымы ерекше маңызды болмақ: егер маман оқиғаларды жасырғысы келетін директорға толық тәуелді болса, тиімділік төмендеуі мүмкін.
Дереккөз: Times of Central Asia
Сурет: Image: @TCA / Times of Central Asia
