Президенттік диалогтың жаңа кезеңі
28 қазанда Анкарада Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев пен Түркия Президенті Режеп Тайып Ердоған алдымен тар форматта, кейін делегациялар құрамында келіссөздер жүргізді. Бұл кездесу Астанада 14 мамырда өткен Жоғары деңгейдегі стратегиялық ынтымақтастық кеңесінің алтыншы отырысынан кейін жарты жылға жетпей өтті, бұл президенттік байланыстың неғұрлым қарқынды кезеңін көрсетеді. Күн тәртібінде көлік-логистика, энергетика, ауыл шаруашылығы және инвестиция мәселелері қамтылды. Ердоған екіжақты тауар айналымын 15 млрд долларға жеткізу мақсатын тағы да растады, ал Орта дәліз екіжақты ынтымақтастықтың орталық элементі болып қала береді.
Өзара толықтыратын сауда рөлдері
Серіктестік жүк ағындарын батысқа — Еуропаға, сондай-ақ шығысқа — Түркиядан шығатын бағытта қолдайды. Мамыр айында KTZ Express пен Pasifik Eurasia компаниялары Измирден Ақтау мен Алтынкөл арқылы Қытайдың Чэнсян қаласына қарай 50 қырық футтық контейнер тоңазытқыш тиелген пойыз ұйымдастырды. KTZ Express мәліметінше, Қазақстан ішіндегі Ақтау–Алтынкөл учаскесінде транзит 83 сағатты құрады. Компаниялар шығыс бағыттағы кері жүктемені дамытып, жүк ағындарын теңгеру үшін кестелер мен транзиттік шарттарды үйлестіріп отыр. Түркиялық экспорттаушылар Қазақстан арқылы қытайлық тұтынушыларға шығатын бағытқа қол жеткізеді, ал операторлар екі бағытта да қызметті ұстап тұру үшін жүк іздейді.
Қазақстанның ішкі теміржол желісі мен Түркияның еуропалық нарықтармен байланысы екі елге дәліз бойында өзара толықтыратын рөлдер береді. Каспийден өткеннен кейін Орта дәліз жүк жөнелтушілерге Грузияның Қара теңіз порттары арқылы теңіз бағыттарымен қатар Түркия арқылы құрлықтағы жалғастыру мүмкіндігін ұсынады. KTZ Express сондай-ақ Maersk компаниясымен Қара теңіз логистикасы бойынша ынтымақтасады. Әзірбайжан мен Грузия осы бағыттың қазақстандық және түркиялық бөліктерін жалғайды. Балама бағыттар желісінде Анкара мен Астана Түркия арқылы жүк тартуға мүдделі.
Теміржол инфрақұрылымына инвестиция
Қазақстанның ішкі теміржол инвестициясы Түркияға қарай бағытты қолдайды. Азиялық инфрақұрылым инвестициялары банкінің 2026 жылғы жоба бағалауына сәйкес, Достық–Мойынты желісіндегі екінші жол аяқталды. Келесі жоба Мойынты–Қызылжар жаңа учаскесін салуды көздейді, бұл Қазақстанның орталығындағы кептелісті айналып өтіп, дәліздің бағдары мен өткізу қабілетін жақсартады. Батыста теміржол қызметтері Қазақстанның Каспий порттарына жетеді, онда жүк теңіз көлігіне ауысады. Қосымша теміржол қуаты порттар мен кемелер пайда болатын ағындарды қабылдай алған жағдайда екіжақты қызметтерге пайда әкеледі.
Бағытты жалғау
Әзірбайжанның порттары мен теміржолдары Қазақстанның Каспий қызметтерін Грузия арқылы Түркияға баратын бағыттармен жалғайды. Теңізбен бөлінген теміржол желілері арасындағы өткел пойыздарды, кемелерді және порттық өңдеуді үйлестіруді талап етеді. Қазақстанның контейнерлік ағыны Ақтауды пайдаланса, Құрық Әзірбайжанның Алат пунктіне баратын теміржол және автокөлік паромдарын қабылдайды. Сондықтан Қазақстан мен Түркия Әзірбайжанмен және жүкті теміржол мен теңіз арасында ауыстыруға жауапты операторлармен ынтымақтасуға мұқтаж.
Баку–Тбилиси–Қарс теміржолының грузиялық учаскесіндегі жұмыстар 2026 жылы аяқталды. Маусымда Түркияның Көлік министрлігі аяқталуды 2017 жылы ашылған желі үшін жаңа операциялық кезең деп сипаттады. Теміржол Әзірбайжан арқылы келетін жүкті Грузия арқылы Түркияға тасымалдайды. Маусымдағы салтанатта Көлік министрі Абдулкадир Уралоғлу тұрақты жүк ағындарын, операциялық үйлестіруді және сенімді қызметті атап өтті. Түркияның Болгария шекарасына қарай теміржол жақсартулары оның Еуропамен байланысын нығайтып, дәліздің коммерциялық ауқымын кеңейтеді. Халкалы–Капыкуле жобасының бөлігі ретінде Черкезкей–Капыкуле учаскесі қазанда ашылды, қалған учаскелер құрылыста қалды. ЕО 275 млн еуро гранттық қаржы бөлді, бұл еуропалық-түркиялық инфрақұрылымдық ынтымақтастықты Орталық Азияға қарай бағытпен байланыстырады.
KTZ Express мәліметінше, дәліз серіктестері ортақ пойыз кестесін және жүк деректерін автоматтандырылған алмасуды енгізді. Оның қазан айындағы есебі жылжымалы құрамның орналасуы мен алдын ала жүк жөнелту туралы ақпаратты пайдалана отырып, теміржол мен теңіз қызметтері арасындағы үйлестіруді сипаттады. Оператордың айтуынша, бұл шаралар ауыстыру пункттеріндегі күтуді қысқартып, жеткізудің болжамдылығын жақсартты. Қазақстан мен Әзірбайжан сондай-ақ 2026 жылға қосымша 6 000 электрондық автокөлік рұқсаттамасын беруге және 2027 жылдан бастап тек электрондық рұқсаттамаларға көшуге келісті. Бұл автокөлік тасымалын реформалау шекаралық құжаттаманы реттесе, теміржол-теңіз шаралары қызметтер арасындағы ауыстыруларды үйлестіреді. Бірге олар қосымша инфрақұрылымның пайдасын шектеуі мүмкін әкімшілік және операциялық үзілістерді шешеді.
Сауда және өзара инвестиция
Түркия Қазақстанның Италия, Қытай және Ресеймен қатар негізгі экспорт нарықтарының бірі болып табылады. 2026 жылдың қаңтар–тамыз айларының алдын ала статистикасы оның қазақстандық тауар экспортындағы үлесін 7,9%-ға бағалайды, ал сол кезеңде ол импорттың 2,1%-ын қамтамасыз етті. Осылайша президенттік сауда мақсаты қалыптасқан екіжақты саудаға негізделеді. Жақсартылған қызметтер екіжақты сауданы қолдап, операторларға үшінші нарықтарға арналған транзиттік жүкті тартуға көмектеседі.
Түркияның Жерорта теңізіндегі шығу пункті — Жейхан Қазақстанға Транскаспий мұнай транзитін кеңейтуге ұмтылған кезде қосымша экспорт мүмкіндігін береді. Қазақстанның ұлттық мұнай компаниясы «ҚазМұнайГаз» 2025 жылы Ақтау–Баку–Тбилиси–Жейхан бағытымен 1,3 млн метрикалық тонна тасымалдады; оның Әзірбайжанның SOCAR компаниясымен келісімі кезең-кезеңімен 2,2 млн тоннаға дейін ұлғайтуды көздейді.
Дереккөз: Times of Central Asia
Сурет: Image: TCA, Aleksandr Potolitsyn / Times of Central Asia
