Вейпке тыйым және ЕАЭО реттеуі арасындағы қайшылық
Қазақстан электронды темекі өнімдеріне екі жыл бұрын тыйым салған еді, алайда темекіге қарсы ұйымдар Еуразиялық экономикалық одақ (ЕАЭО) әзірлеп жатқан жаңа ережелер осы өнімдердің нарыққа қайта оралуына жол ашуы мүмкін деп алаңдайды. Қоғамдық денсаулық қорғаушылары Президент Қасым-Жомарт Тоқаевқа жолдаған үндеуінде үкіметтің экономикалық лауазымды тұлғаларын шектеулерді әлсіретуге тырысты деп айыптады.
Тыйымның мән-жайы
2024 жылдың маусымынан бастап Қазақстанда электронды темекілерді, вейпинг сұйықтықтарын және кейбір түтінсіз темекі өнімдерін, соның ішінде ерін астына салынатын снюсты өндіруге, әкелуге және сатуға тыйым салынған. Ереже бұзған жағдайда қылмыстық жауапкершілікке тартылуы мүмкін.
Армения, Беларусь, Қазақстан, Қырғызстан және Ресейді біріктіретін ЕАЭО никотин қосылған өнімдерге ортақ техникалық регламент әзірлеп жатыр. Бұл құжат өндірушілерге бірнеше ұлттық нарықта бірыңғай стандарттар бойынша жұмыс істеуге мүмкіндік бермек.
Коалицияның алаңдаушылығы
«Темекісіз Қазақстан үшін коалиция» регламенттің Арменияның бастамасымен әзірленіп жатқанын және ол Қазақстанда қазір тыйым салынған өнімдердің саудасын қайта бастауға құқықтық негіз қалауы мүмкін екенін алға тартады. Алайда Ресейдің Ауыл шаруашылығы министрлігі 2025 жылдың қарашасында дайындаған жоба нұсқасында өнімді ұлттық заңнамамен айналымына тыйым салынған ЕАЭО мүше мемлекеттерінің нарығына шығаруға болмайтыны анық жазылған. Демек, ортақ техникалық стандарттарды сақтау Қазақстанда вейп сатуға рұқсат бермейді. Бұл ереженің қазір келісіліп жатқан мәтінде сақталғаны әзірге белгісіз.
Қазына үшін пайда және темекі лоббиі
Коалиция сондай-ақ Премьер-Министрдің орынбасары, Ұлттық экономика министрі Серік Жұманғаринды Денсаулық сақтау министрлігіне қысым жасады деп айыптады. Белсенділердің айтуынша, ол министрліктің қарсылығына қарамастан регламентті бекітуге ықпал етіп отыр. Шілдеде Жұманғарин Қазақстанда өндірісі бар Philip Morris International трансұлттық темекі компаниясының басшыларымен кездескен. Үкіметтің мәліметінше, вице-премьер ұлттық заңнама мен қоғамдық денсаулық міндеттемелерін ескеретін ортақ ЕАЭО ережелерін қолдаған. Компания Қазақстанда никотин қосылған өнімдерді сынау зертханасын ашу жоспарын ұсынған, ол басқа елдердің нарықтарына да қызмет көрсетпек.
Темекі саласы Қазақстан бюджетіне елеулі кіріс әкеледі. 2025 жылы темекі өнімдеріне акциздер 330,7 млрд теңгені (шамамен 735 млн доллар) құраған. 2026 жылдың алғашқы үш айында Қазақстан 42,5 млн долларлық темекі экспорттаған.
Кальян мәселесі
2026 жылдың көктемінде Қазақстан темекіге қарсы заңнаманы жеңілдетіп, лицензияланған мейрамханалар мен қоғамдық тамақтану орындарында кальян тартуға рұқсат беру мәселесін талқылады. Жабық қоғамдық орындарда кальян тартуға 2020 жылдан бері тыйым салынған. Жеңілдетуді жақтаушылар шектеулер кальян бизнесін көлеңкеге кетірді деп дәлелдеді. Олардың есебі бойынша, шамамен 22 мың мекеме кальян ұсынады, ал лицензиялау жылына 16 млрд теңгеден (шамамен 35,5 млн доллар) астам кіріс әкелуі мүмкін.
Темекіге қарсы коалиция бұл ұсынысқа қарсы шықты. Оның жетекшісі Жамиля Садықова лицензиялау үкімет тұтынушылар мен қызметкерлерді түтіннен қорғауы тиіс орындарда темекі қолдануды іс жүзінде заңдастыратынын ескертті. Тамызда Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы қолданыстағы тыйымды сақтауды қолдады. Соған қарамастан кальяндар кафелер мен мамандандырылған мекемелерде ұсынылып келеді, ал тұтынушылар полиция рейдтері кезінде мезгіл-мезгіл айыппұл төлейді.
Қазақстан темекіні бақылау жөніндегі ДДСҰ негіздемелік конвенциясының қатысушысы болып табылады, ол темекі тұтынуды азайту және адамдарды темекі түтінінің әсерінен қорғау шараларын қарастырады. Кальян мен вейп туралы пікірталастар қоғамдық денсаулық міндеттемелері мен бизнес пен экономикалық саясат өкілдерінің мүдделері арасындағы қайшылықты көрсетеді.
Дереккөз: Times of Central Asia
Сурет: Image: TCA / Times of Central Asia
