Қор жинаған қаражаттың басым бөлігі жұмсалмай қалды
Қазақстанның қылмыстан зардап шеккен адамдарды өтеу қоры сегіз жыл ішінде 9,3 млрд теңгеден (20,6 млн доллар) астам қаражат жинады, алайда бұл соманың шамамен 9%-ы ғана қылмыс құрбандарына төленді. Бұл туралы Құрылтай депутаты Снежана Имашева мәлімдеп, төлемдерді ұлғайту немесе оларды алуға құқығы бар адамдар шеңберін кеңейтуді ұсынды. Мәселе Қазақстандағы құқық қорғау және әлеуметтік қолдау жүйесінің тиімділігіне қатысты кеңірек пікірталас тудырып отыр.
Депутаттық сауал және қаржылық деректер
4 қарашада Имашева Бас прокуратураға, Ішкі істер және Қаржы министрліктеріне депутаттық сауал жолдады. Онда Қаржы министрлігінің деректеріне сілтеме жасалып, 2026 жылдың шілдесіне қарай шамамен 5 500 зардап шеккен адам 855 млн теңгеден (1,9 млн доллар) сәл астам қаражат алғаны, ал қорда шамамен 8,5 млрд теңге (18,8 млн доллар) қалғаны көрсетілген. Қор 2018 жылы құрылғанымен, өтемақы төлемдері тек 2020 жылдың шілдесінде басталған.
Кімдер өтемақы ала алады
Қор белгілі бір қылмыстардан зардап шеккендерге біржолғы төлемдер береді. Олардың қатарында жыныстық зорлық-зомбылыққа ұшыраған кәмелетке толмағандар, адам саудасы немесе азаптау құрбандары, сондай-ақ қылмыс салдарынан ауыр дене жарақатын алған немесе адам иммунодефициті вирусын жұқтырған адамдар бар. Құрбан қайтыс болған жағдайда оның туыстары өтемақы алуға құқылы.
Қазіргі төлемдер мөлшері 129 750-ден 216 250 теңгеге дейін (286–477 доллар) құрайды. Бұл сомалар Қазақстанның айлық есептік көрсеткішіне (АЕК) байланысты — үкімет белгілейтін, айыппұлдар мен жәрдемақыларды есептеуге қолданылатын өлшем. Заңда 30, 40 немесе 50 АЕК мөлшерінде өтемақы қарастырылған. Бұл коэффициенттер жүйе енгізілгеннен бері өзгермеген, дегенмен көрсеткіштің теңгедегі құны жыл сайын түзетіліп отырады.
Түсім көздері мен өндіріп алу мәселесі
Қордың түсім көздерінің бірі — сотталған құқық бұзушылардан алынатын міндетті жарналар. Олар қылмыстың ауырлығына қарай 5-тен 30 АЕК-ке дейін жетеді. Имашева сондай-ақ зардап шеккендерге төленген қаражаттың неге соншалықты аз бөлігі ғана құқық бұзушылардан және оны өтеуге міндетті басқа да адамдардан өндіріліп алынғанын тексеруді талап етті.
Рәсімдеу мерзімдері мен цифрландыру ұсынысы
Зардап шеккен адам қылмыстық іс бойынша ресми түрде құрбан деп танылғаннан кейін үш жыл ішінде өтемақыға өтініш бере алады. Заң бойынша істі жүргізетін орган өтінішті тіркелгеннен кейін 10 күнтізбелік күн ішінде қарауы тиіс. Содан кейін төлем тізімі төлеуге жауапты органға ұсынылғаннан кейін 10 күнтізбелік күн ішінде жүргізілуі керек.
Алайда іс жүзінде, Имашеваның айтуынша, бұл процесс төрт айға дейін созылуы мүмкін. Ол өтініштер мен төлемдерді автоматтандыруды, оның ішінде Бас прокуратура жанындағы Құқықтық статистика және арнайы есепке алу комитеті басқаратын цифрлық платформа арқылы жүзеге асыруды ұсынды. Бұл бастама аймақтағы құқық қорғау жүйесінің ашықтығы мен қолжетімділігін арттыруға бағытталған кеңірек реформалар аясында қарастырылуы мүмкін.
Дереккөз: Times of Central Asia
Сурет: Image: Snezhanna Imasheva; @parlam.kz / Times of Central Asia
