Анкарадағы саммит: транзит жолдары үшін бәсеке
Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаев 28 қазанда Анкараға келді. Сол күні ол жыл сайынғы халыққа жолдауын жариялап, Қытай мен Еуропа арасындағы көлік бағыттарын кеңейту жоспарларын атап өтті. 30 қазанда ол Түркі мемлекеттері ұйымының (ТМҰ) 13-ші саммитіне қатысады. Түркия ұйым төрағалығын Әзірбайжаннан қабылдауға дайындалып отыр, ал Орталық Азия елдері Каспий теңізі арқылы жүк тасымалын жеделдетуге ұмтылады.
Түркі бірлігінің артындағы экономикалық мүдделер
Түркі бірлігі туралы ортақ риториканың артында нақты экономикалық мүдделер жатыр. Қазақстан Қытайдан келетін транзиттік жүкті өткізу қабілетін арттыру үшін теміржолдар салып, инфрақұрылымын кеңейтіп жатыр. Әзірбайжан Каспий порттары мен Оңтүстік Кавказдағы көлік инфрақұрылымын дамытуда. Түркия Қытай мен Еуропа арасындағы Орталық Азия арқылы өтетін жүк ағынын көбейтіп, транзиттік хаб ретіндегі рөлін күшейткісі келеді.
Бірыңғай бағыт саяси картада әлдеқайда қарапайым көрінеді, бірақ көлік компанияларының күнделікті жұмысында олай емес. Қытай мен Еуропа арасында жүк бірнеше шекарадан өтіп, пойыздан кемеге және керісінше ауыстырылып, кедендік рәсімдеуден өтеді және әртүрлі операторлар белгілеген тарифтерге бағынады.
Ресей факторы және бәсеке
Ресей Украинаға толық ауқымды басып кіруін бастағаннан бері Еуразияның балама көлік бағыттарына қызығушылық артты, алайда бәсеке тек жүк тасымалымен шектелмейді. Анкара Ресей мен Қытай ықпалы басым Орталық Азиядағы саяси қатысуын нығайтуға тырысады.
Саммит іс-шаралары 29 қазанда Сыртқы істер министрлері кеңесінің отырысымен басталады, оны Түркияның сыртқы істер министрі Хакан Фидан басқарады. Ел президенттері келесі күні жиналады. Қатысушылар Анкара декларациясын қабылдап, инвестиция, энергетика, цифрландыру, қауіпсіздік мәселелерін талқылап, ТМҰ-ның жаңа бас хатшысын тағайындайды деп күтілуде.
Қазақстанның Еуропаға бағыттары
Тоқаевтың Түркияға сапары оның халыққа жолдауынан кейін бірден басталды, онда инфрақұрылымға, соның ішінде 2027 жылы ашылатын 272 шақырымдық Бақты–Аягөз теміржолын салу жоспарларына ерекше назар аударылды. Бұл желі Қазақстан мен Қытай арасындағы жылдық жүк өткізу қабілетін 20 миллион метрикалық тоннаға арттырады деп күтілуде.
Тоқаев сондай-ақ Арал–Каспий тас жолының құрылысын талқылады. Жоба Батыс және Орталық Қазақстан арасында жаңа көлік байланысын орнатады. Үкіметтің бағалауы бойынша, ол Қытай мен Еуропа арасындағы кейбір жүк бағыттарын шамамен 1000 шақырымға қысқартып, жеткізу уақытын үш күнге дейін азайта алады.
- Қазақстан халықаралық логистикадан түсетін кірісін арттыруға ұмтылады.
- Қоймалар, терминалдар және тарату орталықтарын дамыту қосымша табыс әкелуі мүмкін.
- Орта дәліздің құрлық тармағы Түркия аумағы арқылы Еуропа нарықтарына шығады.
Транспорт географиясы мен саяси шекаралар
Алайда көлік географиясы ТМҰ-ның саяси шекараларына толық сәйкес келмейді. Әзірбайжан мен Түркияны байланыстыратын теміржол өтетін Грузия ұйымға мүше емес. Ықтимал жүк ағынының едәуір бөлігін құрайтын Қытай да ұйымнан тыс қалады.
Каспий бөлігі қосымша қиындықтар туғызады. Ақтау, Құрық және Баку порттарының сыйымдылығы кемелердің болуына, ауа райы жағдайларына және теміржол кестелерін үйлестіруге байланысты. Бір учаскедегі кідіріс қысқа құрлық бағытының артықшылығын жоя алады.
Анкара ықпалын кеңейтеді, Астана шекара белгілейді
Түркия сауда, білім, қорғаныс ынтымақтастығы және инфрақұрылым жобалары арқылы Орталық Азиямен байланысын тұрақты нығайтып келеді. ТМҰ бұл салаларды жоғары деңгейдегі келіссөздердің тұрақты аясында біріктіреді. Бірақ бес мүше мемлекет бірыңғай сыртқы саясатты ұстанбайды.
Қазақстан мен Қырғызстан Ресей, Беларусь және Армениямен бірге Еуразиялық экономикалық одаққа кіреді. Екі ел де Ұжымдық қауіпсіздік шарты ұйымының мүшелері, ал Түркия — НАТО мүшесі, Өзбекстан әскери блоктарға қатыспау саясатын ұстанады. Орталық Азия мүшелері Түркиямен байланыстарын Қытай, Ресей және Еуропалық одақпен қарым-қатынастарымен теңгеріп отырады.
Мамырдағы Түркістан саммитінде Тоқаев ұйымды әскери немесе геосаяси одақ ретінде көрсетуге қарсы шығып, практикалық ынтымақтастықты баса айтты. Түркияның алдағы төрағалығы осы айырмашылықтарды қайтадан күн тәртібіне шығарады. Президент Режеп Тайып Ердоған ТМҰ-ның халықаралық беделін арттырғысы келеді, ал оның Орталық Азия мүшелері кеңірек дипломатиялық және экономикалық серіктестіктерін шектемей, неғұрлым тығыз ынтымақтастыққа ұмтылады.
Өзбекстан хатшылыққа ұмтылады
Өзбекстан президенті Шавкат Мирзиёев 29–30 қазанда Түркияға барады, Ташкент сауда, инвестиция, көлік логистикасы, туризм, экология және білім мәселелерін қамтитын келіссөздер жоспарларын жариялады. Өзбекстан ТМҰ-ға 2019 жылы, ұйымның басқа қазіргі мүшелерінен кейін қосылды. Өзбекстан үкіметінің мәліметіне сәйкес, содан бері ол түрлі салаларда 85-тен астам бастама ұсынды.
Саммитте жаңа бас хатшы тағайындалады деп күтілуде. Анкара дағдарыс және саясат зерттеулері орталығының (ANKASAM) президенті Мехмет Сейфеттин Эрол өзбек өкілінің бұл рөлді алғаш рет атқаратынын болжайды. Мұндай тағайындау Ташкенттің ұйымның тұрақты институттарындағы қатысуын күшейтеді.
Дереккөз: Times of Central Asia
Сурет: Image: TCA / Times of Central Asia
