Тергеудің басталуы және ресми реакция
Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаев 13 қарашада Қауіпсіздік кеңесінің отырысында «Samruk-Kazyna» мемлекеттік әл-ауқат қоры мен «Қазақстан темір жолы» (KTZ) ұлттық компаниясының басшыларының ұсталуын мемлекеттік кәсіпорындардағы елеулі сыбайлас жемқорлық мәселесінің дәлелі ретінде сипаттады. Оның айтуынша, мұндай жағдайлар Қазақстанның халықаралық беделіне және ірі компанияларға шетелдік серіктестердің сеніміне қауіп төндіреді.
Президент бұл жайтты «мемлекеттік компаниялардағы ауқымды сыбайлас жемқорлықтың аса маңызды белгісі» деп бағалады және тергеу енді ғана басталғанын, сондықтан мәліметтерді жариялауға әлі ерте екенін атап өтті.
Ұсталғандар және құқықтық мәртебесі
11 қарашада Ұлттық қауіпсіздік комитетінің (ҰҚК) Сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызметі «Samruk-Kazyna» бас директоры Нұрлан Жақыповты, KTZ басшысы Елжас Отыншиевті және тағы бірнеше адамды сыбайлас жемқорлыққа қатысты құқық бұзушылық жасады деген күдікпен ұстады. Келесі күні ҰҚК екі адамның да қамауда екенін растады, бірақ сотқа дейінгі іс жүргізу шектеулеріне сілтеме жасап, толық мәлімет бермеді.
Жақыпов қорды 2023 жылдың сәуірінен бастап басқарған. Отыншиев KTZ-ді 2026 жылдың шілдесінен бастап басқарып, бұған дейін «Samruk-Kazyna» құрылымында жоғары лауазымдарды атқарған. Айта кету керек, екі басшы да сотталған жоқ.
Аймақтық және экономикалық контекст
«Samruk-Kazyna» мұнай-газ, энергетика, көлік және телекоммуникация секторларындағы ірі мемлекеттік активтерді басқарады. Оның портфеліне «ҚазМұнайГаз», «Қазатомөнеркәсіп», «Қазақтелеком» және KTZ кіреді. Теміржол операторы елдің жүк тасымалының едәуір бөлігін, оның ішінде Қытай мен Еуропа арасындағы транзитті және Транскаспий халықаралық көлік бағыты (Орта дәліз) бойынша жеткізілімдерді қамтамасыз етеді.
- Тоқаев қордың шетелдік компаниялармен және қаржы институттарымен ірі инвестициялық жобаларға қатысуын ерекше атап өтті.
- Президенттің пікірінше, сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес инвесторлар мен кредиторлардың «Samruk-Kazyna»-ға сенімін нығайтып, қор қызметін ашық әрі тиімді етуі тиіс.
- «Samruk-Kazyna» өз мәлімдемесінде қор мен еншілес компаниялардың жұмысы қалыпты жалғасып жатқанын және инвесторлар, кредиторлар мен іскер серіктестер алдындағы міндеттемелерін орындайтынын хабарлады.
Сол отырыста Тоқаев үкімет пен қадағалау органдарына мемлекеттік компаниялардағы сыбайлас жемқорлықты азайту жөніндегі ұсыныстарды 24 қарашаға дейін ұсынуды тапсырды. Ол тергеудің компаниялардың негізгі қызметін тоқтатпауы керектігін атап өтті.
KTZ-дің IPO-ға дайындығына әсері
Бұл жағдай халықаралық нарыққа шығуға дайындалып жатқан KTZ үшін ерекше сезімтал кезеңге түсті. Компания Қазақстан, Лондон және Гонконг биржаларын қарастырып, түскен қаражатты қарызды өтеуге және инвестициялық жобаларды қаржыландыруға бағыттауды жоспарлаған. Сарапшылардың пікірінше, жоғары басшылықтың болмауы корпоративтік шешім қабылдауды қиындатып, орналастыруды кейінге қалдыруы мүмкін.
Гонконг биржасы KTZ-дің тыңдаудан кейінгі ақпараттық пакетін 11 қарашада, яғни ұстаулар болған күні жариялады. Құжат листинг процесін ілгерілеткенімен, акцияларды ұсыну әлі басталған жоқ. «Samruk-Kazyna»-ның мамыр айындағы жоспарына сәйкес, KTZ жаңа акциялар шығарып, түскен қаражатты инвестицияға және қарызды өтеуге, оның ішінде 303 шақырымдық Бақты–Аягөз теміржолына бағыттауы тиіс.
30 қыркүйектегі жағдай бойынша KTZ-дің қарызы 3,78 трлн теңгені (8,5 млрд доллар) құрады, бұл 2025 жылдың соңындағы 3,19 трлн теңгеден жоғары. Кредиторлар қарыз ковенантының бұзылуына 30 қарашаға дейін жеңілдік берді. Компания IPO-дан түсетін қаражатты қаржылық жағдайын нығайту шараларының қатарында атайды, алайда акцияларды сатуды кейінге қалдырғаны туралы хабарламады.
Саяси контекст және сараптамалық баға
Тоқаев тергеуді 2026 жылдың 15 наурызында референдумда қабылданып, 1 шілдеде күшіне енген жаңа Конституцияда «Заң және тәртіп» қағидаты бекітілгеннен бергі мемлекеттік компанияларға қатысты алғашқы ірі сыбайлас жемқорлық ісі деп сипаттады. Бұған дейін де жоғары лауазымды шенеуніктерге қатысты істер болғанын еске салуға болады: 2025 жылдың тамызында көлік вице-министрі Сәтжан Аблалиев пара алуға күдікпен ұсталса, 2023 жылдың қазанында экс-әділет министрі Марат Бекетаев ұсталып, 2025 жылы алаяқтық, жымқыру және заңсыз кәсіпкерлік үшін тоғыз жылға сотталған болатын.
Сарапшылардың пікірінше, істің KTZ мен оның жалғыз акционері «Samruk-Kazyna» басшыларын бір мезгілде қамтуы ірі мемлекеттік компаниялардағы жоғары лауазымдардың басшыларды сыбайлас жемқорлыққа қарсы тексеруден қорғамайтынын көрсетеді. Сонымен қатар бұл тергеу Қазақстанның инвестициялық ахуалы мен Орталық Азиядағы транзиттік-көлік әлеуетіне ықтимал әсері тұрғысынан да назар аудартады.
Дереккөз: Times of Central Asia
Сурет: Image: TCA, Aleksandr Potolitsyn / Times of Central Asia
