Тоқаев Ресейді ТҰҰ-ға тартуды ұсынды
Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаев 30 қазанда Анкарада өткен Түркі мемлекеттері ұйымының (ТҰҰ) саммитінде Ресейді ұйыммен ынтымақтастыққа шақыруды немесе оған бақылаушы мәртебесін беруді ұсынды. Бұл туралы Қазақстан президентінің баспасөз қызметі хабарлады. Саммитте Түркия Әзірбайжаннан ұйымның ротациялық төрағалығын қабылдады. Әзірбайжан президенті Ильхам Әлиев Түркия президенті Режеп Тайып Ердоғанның жеке шақыруына қарамастан, саммитке қатыспады.
Саммит қатысушылары Анкара декларациясын қабылдап, Өзбекстанның дипломаты Мирвохид Азимовты ТҰҰ-ның жаңа бас хатшысы етіп тағайындады. Әзірбайжанды сыртқы істер министрі Джейхун Байрамов өкілдік етті.
Ресейдің ТҰҰ-ға қатысу нұсқалары
Тоқаев Ресейдің қатысуы үшін екі нұсқаны ұсынды: «ТҰҰ+» форматы арқылы ынтымақтастық немесе бақылаушы мәртебесі. «Ұйымымыздың мәртебесін арттыру үшін Ресейдің ниетіне оң жауап беріп, оны осы форматқа қосылуға немесе ТҰҰ қызметіне бақылаушы ретінде қатысуға шақыру дұрыс және әділ шешім болар еді», — деді Қазақстан президенті. Ол Ресейдің түркі халықтарымен тарихи байланыстарын, түркітілдес халқын және «Алтай – түркі өркениетінің бесігі» жобасын негізге алды. Алайда Ресейдің өзі ТҰҰ-ға қатысу жоспары туралы ресми мәлімдеме жасаған жоқ.
ТҰҰ құрамына Түркия, Әзірбайжан, Қазақстан, Қырғызстан және Өзбекстан кіреді. Түрікменстан бақылаушы ретінде қатысады. Ресей мүше емес, бірақ оның халқының құрамында татарлар, башқұрттар, якуттар және басқа да түркі халықтары бар. «ТҰҰ+» форматы сыртқы серіктестермен ынтымақтастық үшін алаң ұсынса, бақылаушы мәртебесі толық мүшелердің шешім қабылдау құқығынсыз ұйым қызметіне жиірек қатысуға мүмкіндік береді.
Сол сөзінде Тоқаев ТҰҰ әскери одаққа айналмауы керектігін тағы да атап өтті. Ұйым мүшелерінің ішінде Түркия НАТО-ға, Қазақстан мен Қырғызстан ҰҚШҰ-ға мүше, ал Өзбекстан әскери блоктарға қатыспау саясатын ұстанады.
Әлиевтің қатыспауы: кесте қақтығысы әлде саяси белгі ме?
Ердоған Әлиевті саммитке 21 қазанда телефон әңгімесі кезінде шақырған. Алайда Әзірбайжан президенті Бакуде қалды. Әзірбайжан ақпарат агенттігінің дереккөздерге сілтеме жасаған хабарында оның қатыспауы FIFA U-15 халықаралық футбол турнирінің финалистерін марапаттау рәсіміне бұрын жоспарланған қатысуымен байланыстырылды.
Соңғы айларда екі одақтас арасында ашық келіспеушіліктер пайда болды. Түркияда сыншылар Әзірбайжан мектептеріндегі діни киімге қатысты шектеулерге қарсылық білдірді. Баку бұл сынды өзінің ішкі істеріне араласу деп қабылдап, 30-дан астам Түркия азаматының елге кіруіне тыйым салды. Тағы бір келіспеушілік көзі — Әзірбайжанның Израильмен қарым-қатынасы. Анкара Израиль үкіметінің әрекеттерін қатты сынға алса, Баку энергетика және қорғаныс салаларында Израильмен ынтымақтастықты жалғастыруда.
Әзірбайжан саяси сарапшысы Ильгар Велизаде Daily Europe Online басылымына Түркияның шиеленісті бәсеңдету әрекеттері келіспеушіліктерді шешпегенін айтты. Ол Ердоғанның кеңесшісі Октай Саралдың Әзірбайжанға сын айтқаннан кейін қызметтен босатылуын мысалға келтірді. Велизаденің бағамы бойынша, Баку бұл қадамды саммит алдындағы уақытша жеңілдік ретінде қабылдауы мүмкін. Сарапшы сондай-ақ Әзірбайжан Түркияның ұстанымына байланысты Израильмен қарым-қатынасын өзгертуді жоспарламайтынын атап өтті. Оның пікірлерін AZE.US басылымы хабарлады.
Azernews басылымындағы пікір мақаласында сарапшы Фарман Айдын Әлиевтің қатыспауы Анкараға дипломатиялық белгі ретінде ойластырылған болуы мүмкін деп болжады. Оның пікірінше, тіпті тығыз одақтар да бір елге басқа елдің ішкі немесе сыртқы саясатына араласуға құқық бермейді. Ол президенттің шешімі жай ғана кесте мәселесі болуы мүмкіндігін жоққа шығармады. Баку Әлиевтің қатыспауын саяси келіспеушіліктермен ресми түрде байланыстырған жоқ.
Саммитте Ердоған түркі әлемінде бөліну мен қақтығысқа орын жоқ екенін айтты. Ол сондай-ақ ТҰҰ-ның тек Анкара мойындаған Солтүстік Кипр Түрік Республикасымен байланысын кеңейту мәселесін көтерді. Ұйымның басқа мүше мемлекеттері халықаралық деңгейде мойындалған Кипр Республикасымен дипломатиялық қатынастарды ұстап тұр.
Өзбек дипломаты бас хатшы болды, Түркия төрағалықты қабылдады
Мирвохид Азимов Қырғызстанның Кубанычбек Омуралиевінен ТҰҰ бас хатшысы қызметін қабылдады. 2019 жылы ұйымға қосылған Өзбекстан алғаш рет тұрақты хатшылықты басқарып отыр. Бас хатшы ТҰҰ институттарының жұмысын үйлестіреді, жиналыстарды дайындайды және мүше мемлекеттер қабылдаған шешімдердің орындалуын қадағалайды. Бұл лауазым саясатты айқындауға дербес өкілеттік бермейді.
Ердоған ұйымның сауда, көлік және энергетика әлеуетін кеңірек пайдалануға, соның ішінде Қытай мен Еуропаны Каспий теңізі және Оңтүстік Кавказ арқылы байланыстыратын Орта дәлізді дамытуға шақырды. Тоқаев мүшелерді ТҰҰ-ның 2027–2031 жылдарға арналған стратегиясын қабылдауды жеделдетуге және Түркі инвестициялық қорын кеңірек пайдалануға шақырды. Қазақстан президентінің айтуынша, Қазақстанның ТҰҰ елдерімен тауар айналымы 10 миллиард долларға жақындап, өткен жылмен салыстырғанда 40%-ға өскен.
Дереккөз: Times of Central Asia
Сурет: Image: TCA / Times of Central Asia
