Вашингтонның Орталық Азиядағы жаңа бағыты
АҚШ Мемлекеттік хатшысы Марко Рубионың Өзбекстанға жасаған сапары Вашингтонның Орталық Азияда Пекинмен, әсіресе сирек кездесетін минералдар мен көлік байланысы саласында бәсекелесуге бағытталған ең нақты қадамы ретінде бағалануда. Самарқандқа 200-ден астам америкалық бизнес өкілімен келген Рубио тарихи Жібек жолына сілтеме жасап, аймақтық байланысты дамытуға ниет білдірді.
Бәсекелестік контексті
Қытай осы бағытта ондаған жылдар бойы инвестиция салып келеді. Рубионың сапарына үш күн қалғанда Пекин Тәшкентке премьер Ли Цянды жіберіп, Өзбекстанға 60 миллиард долларлық инвестиция уәде етті. Бұл АҚШ делегациясы қол қойған шамамен 12–16 миллиард долларлық келісімдерден айтарлықтай басым. Айырмашылық сирек минералдар саласында да байқалады: Oxus Society деректеріне сәйкес, АҚШ аймақтың сирек минералдарының шамамен 2 пайызын ғана импорттайды, ал Қытай — 50 пайызға жуығын.
Алдыңғы ұстанымнан өзгешелік
Рубионың сапары Дональд Трамптың бірінші мерзіміндегі аймақтық стратегиядан өзгешелігін көрсетті. 2020 жылы Майк Помпео Қытайдың ұйғырлар мен қазақтарға қатысты ұстанымын аймақ пен Пекин арасындағы алауыздық тұғызу құралы ретінде пайдалануға тырысқан болатын. Биылғы сапарда Вашингтон Өзбекстанды АҚШ пен Қытай арасында таңдау жасауға мәжбүрлемейтінін атап өтті. Бұл Орталық Азия мемлекеттерінің дербес геосаяси ойыншы ретінде ықпалы артқанын мойындауды білдіреді.
Инвестициялық бастамалар мен шектеулер
Вашингтон 2024 жылғы аймақтық минералдық диалог пен 2025 жылғы Ақ үй саммитінен кейін 2026 жылдың ақпанында Өзбекстанмен сирек минералдарды барлау, өндіру және өңдеуге бағытталған жаңа инвестициялық негіздемеге қол қойды. Рубионың сапары осы ниеттерді нақты инвестицияға айналдыра алатынын сынады. Нәтижесінде GE Aerospace, Wabtec, Citigroup, BlackRock сияқты компаниялар қатысатын 50-ден астам келісім жасалды. Алайда сапар қорытындысындағы бірлескен мәлімдемеде сирек минералдар тікелей аталмады, оның орнына экспорттық әлеуетті арттыру мен қосылған құны жоғары өнімдерді дамытуға басымдық берілді.
Аймаққа әсері
- Қытайдың сауда үстемдігі сақталуда: 2025 жылы Қытай–Орталық Азия тауар айналымы алғаш рет 100 миллиард доллардан асты, оның 16 миллиард доллары Өзбекстанға тиесілі.
- АҚШ-тың негізгі мақсаты — жеткізу тізбектерін әртараптандыру және шекаралық технологиялар секторының қытайлық компоненттерге тәуелділігін азайту.
- Орталық Азия мемлекеттері бірнеше серіктеспен теңгерімді қарым-қатынас жасау арқылы өз мүдделерін ілгерілетуге мүмкіндік алуда.
Жалпы алғанда, АҚШ-тың Орталық Азиядағы қатысуы Қытаймен салыстырғанда әзірге артта қалып отыр. Дегенмен Вашингтонның қаржылық және технологиялық әлеуеті ұзақ мерзімді бәсекеде аймақтық тепе-теңдікке ықпал етуі мүмкін.
Дереккөз: Jamestown Foundation
Сурет: Foreign Policy Leaders of the member states of the Shanghai Cooperation Organization (SCO) gather for a group photo at its 25th anniversary summit in Bishkek, Kyrgyzstan. (Source: Xinhua) / Jamestown Foundation
