Әліпби реформасының тарихы
Өзбекстан 1993 жылы кириллицадан латын әліпбиіне көшу туралы заң қабылдаған. Бастапқыда ауысу 2000 жылға дейін аяқталуы тиіс еді, бірақ 33 жыл өтсе де, екі әліпби де қолданыста. 2026 жылдың 7 шілдесінде парламент төменгі палатасы жаңа әліпби нұсқасын енгізетін заң жобасын мақұлдады. Жаңа нұсқада 28 әріп пен бір апостроф бар, ал қазіргіде 26 әріп пен үш әріп тіркесі қолданылады.
Реформаның созылу себептері
Әдебиеттанушы Дилбар Хайдарованың айтуынша, реформаның ұзаққа созылуына біркелкі ауысудың болмауы себеп. Мектептер латын әліпбиіне тез көшкенімен, баспагерлер мен мемлекеттік органдар кириллицаны қолдануды жалғастырды. Бұл екі жақты жағдай балалардың латын әліпбиін үйреніп, бірақ кириллицамен де жұмыс істеуге мәжбүр болуына әкелді.
Жаңа әліпбидің енгізілу құны
Жаңа әліпбиді енгізу мектеп оқулықтарын ауыстырумен ғана шектелмейді. 1993 жылдан бері жинақталған көптеген материалдарды жаңа нұсқаға ауыстыру қажет. Баспагерлер үшін бұл қосымша шығындар туғызады. Хайдарованың пікірінше, мемлекет баспагерлерге қолдау көрсетуі керек, әйтпесе олар аудиториясының едәуір бөлігін жоғалтуы мүмкін.
Цифрлық қажеттіліктер
Жаңа әліпбидің енгізілуі цифрлық технологиялардың дамуымен байланысты. Қазіргі әріп тіркестері (sh, ch, o‘, g‘) цифрлық ортада қиындықтар туғызады. Жаңа нұсқада бұл әріптер бір таңбамен (Ş, Ç, Ö, Ğ) ауыстырылады. Бұл «бір дыбыс – бір әріп» принципіне негізделген.
Сыншылардың пікірі
Журналист Ильяс Сафаров адамдардың сауатсыздығын сынаудың орнына, жүйенің кемшіліктерін мойындау керек деп есептейді. Ол мамандардың бірыңғай ережелерді келісе алмауы мен саяси ерік-жігердің жетіспеушілігін реформаның басты кедергісі деп санайды.
Болашаққа болжам
Жаңа реформаның сәтті болуы мектептер мен мемлекеттік органдардың бірлесіп жұмыс істеуіне байланысты. Егер бұл жолы да мектеп пен мемлекеттік мекемелер арасында алшақтық сақталса, реформа тағы да созылуы мүмкін. Хайдарова адамдарды мәжбүрлеудің қажеті жоқ, бірақ жаңа әліпбидің ыңғайлылығы мен артықшылықтары адамдардың оны өз еркімен қабылдауына ықпал етуі керек деп санайды.
Дереккөз: Times of Central Asia
Сурет: @depositphotos / Times of Central Asia