Анаклия жобасының бағыты өзгерді
Грузия он жылдан астам уақыт бойы Қара теңіз жағалауындағы Анаклияда терең сулы порт салуға тырысып келеді. 2024 жылдың мамырында Тбилиси АҚШ Сауда департаментінің Entity List тізіміндегі мемлекеттік мердігер China Communications Construction Company бастаған консорциумды 49 пайыз үлеспен таңдап, Вашингтонның қарсылығына қарамастан жалғыз толық өтінімді қабылдаған еді. 2026 жылдың 6 шілдесінде үкімет портты мемлекеттің өзі landlord моделі бойынша салатынын, негізгі инфрақұрылымды өзінде ұстап, терминалдарды жеке операторларға жалға беретінін жариялады. Қытай консорциумы түпкілікті келісімге қол қоймай шығып кеткен.
География — шешуші фактор
Бұл күтпеген өзгерісте география шешуші рөл атқарады. Анаклия Ресей басып алған Абхазиядағы Очамчирадан шамамен 30 шақырым қашықтықта орналасқан. 2023 жылы абхаз билігі Ресейдің осында тұрақты әскери-теңіз базасын орнататынын хабарлаған болатын. Ресей Оңтүстік Кавказды өз ықпал аясы деп кемінде XIX ғасырдың соңынан бері санап келеді және 2008 жылы дәл осы талап үшін Грузиямен соғысқан. Алайда 2022 жылдан бері Мәскеу Пекиннің аймақтағы ізін кеңейтіп, Тбилиси мен Бакумен серіктестік келісімдер жасап, Ресей аумағын айналып өтетін бағыттарды қолдағанын ашық наразылықсыз бақылап отыр. Дегенмен ресейлік әскери базаның қасында орналасатын жалғыз қытай жобасы жүзеге аспады.
Асимметриялық мәміленің мәні
2022 жылдан бері қалыптасқан жағдай — асимметриялық мәміле: Пекин Қара теңіздегі қауіпсіздік мәселесінде Мәскеуге жол береді, ал Мәскеу Ресей аумағын айналып өтетін Орта дәліз сияқты қытайлық коммерциялық жобаларға кедергі жасамайды. Асимметрия екі жақ үшін шығынның әртүрлі болуында: Қытайдың концессиялары оған азғантай ғана шығын әкеледі және кез келген уақытта қайтарып алынуы мүмкін. Ал Ресейдің жол беруі оған аймақтық сауда жолдарын бақылаушы рөлінен айырылу қаупін төндіреді.
Мәміле біртіндеп біржақты сипат алып келе жатқан өзара тәуелділікке негізделеді. Гайдар институтының деректері бойынша 2025 жылы Қытай Ресей экспортының шамамен 27 пайызын құрап, импортының үштен бірінен астамын жеткізді. Ал шамамен 228 миллиард долларлық екіжақты сауда Қытайдың жалпы сыртқы саудасының 4 пайызынан азын құрады. Сандардағы теңгерімсіздік келіссөз үстеліндегі ықпалды да көрсетеді: 2026 жылдың мамырында Владимир Путиннің Пекинге сапары «Сила Сибири-2» құбыры туралы келісімсіз аяқталғанда, Carnegie есебі Пекин қай бірлескен жобалардың жүзеге асатынын өзі шешетін жағдайда екенін атап өтті.
Қауіпсіздік пен коммерцияның аражігі
Қауіпсіздік тұрғысынан Қытай Мәскеуге қажеттіні беріп, өз кезегінде аз талап қояды. Пекин Қырымның аннексиясын да, Абхазия мен Оңтүстік Осетияның тәуелсіздігін де мойындамаған, бірақ іс жүзінде Ресейдің алаптағы ұстанымын әлсірететін ештеңе жасамады. Анаклия — Қытайдың Ресейге жол беруі арзанға түсетін тағы бір жағдайы. Консорциумның шығуының коммерциялық себептері қандай болса да, ресейлік базаның қасында қытай мемлекеттік компаниясы ұстаған порт Мәскеу үшін қауіпсіздік мәселесі болар еді, ал Пекин оны ұстап қалуға айқын талпыныс жасамады.
Ал коммерциялық мүдде басым болған жерде рөлдер ауысады. Грузия мен Қытай 2023 жылдың шілдесінде стратегиялық серіктестік туралы келісім жасады, Әзірбайжан 2024 жылдың шілдесінде оған қосылды, ал 2025 жылдың сәуірінде Ильхам Әлиев Пекиннен жан-жақты стратегиялық серіктестік мәртебесін алып қайтты. 2024 жылдың қарашасында Сиань еркін сауда портының компаниясы Баку портымен және Қазақстанның мемлекеттік теміржолымен Каспий жағалауындағы Алатта жүк терминалын салу туралы келісімге қол қойды. Бұлар — Қытай мен Еуропа арасындағы жүкті Ресей аумағына тимей тасымалдауды мақсат ететін Орта дәліздің іргетасы. Пекин үшін бұл Ресей арқылы өтетін құрлықтық бағытқа сақтандыру қызметін атқарады, өйткені 2022 жылдан кейін бұл бағыт батыс санкцияларынан қорқатын жүк жөнелтушілер үшін тәуекелге айналды.
Осылайша, Анаклия оқиғасы Қара теңіз бен Орталық Азиядағы күштер тепе-теңдігінің күрделі сипатын көрсетеді: Мәскеу қауіпсіздік мәселелерінде шешуші дауысқа ие болып қалғанымен, экономикалық байланыстарда Пекиннің ықпалы артып келеді. Бұл тепе-теңдік аймақ мемлекеттері үшін де маңызды — олар транзиттік бағыттарды әртараптандыру арқылы сыртқы тәуелділікті азайтуға мүмкіндік алады.
Дереккөз: Eurasia Review
Фото: Anaklia, Georgia on the Black Sea. Photo Credit: Natalya Fedorova, Pexels / Eurasia Review
