Анаклиа жобасының тоқтауы: геосаяси контекст
Грузия он жылдан астам уақыт бойы Қара теңіз жағалауындағы Анаклиада терең сулы порт салуға тырысып келеді. 2024 жылдың мамырында Тбилиси Қытайдың мемлекеттік мердігері — China Communications Construction Company бастаған консорциумды 49 пайыз үлеспен таңдап, Вашингтонның қарсылығына қарамастан жалғыз толық өтінімді қабылдады. Алайда 2026 жылдың 6 шілдесінде үкімет портты мемлекеттің өзі «лендлорд» моделі бойынша салатынын, негізгі инфрақұрылымды өзінде ұстап, терминалдарды жеке операторларға жалға беретінін жариялады. Қытай консорциумы түпкілікті келісімге қол қоймай шығып кеткені байқалады.
Бұл күтпеген өзгерісте география шешуші рөл ойнайды. Анаклиа Ресей басып алған Абхазиядағы Очамчирадан шамамен 30 шақырым қашықтықта орналасқан, ал 2023 жылы абхаз билігі Ресейдің сол жерде тұрақты әскери-теңіз базасын орнататынын жариялаған еді. Ресей Оңтүстік Кавказды өз ықпал аясы деп санап келеді, тіпті 2008 жылы Грузиямен соғысқан. Дегенмен 2022 жылдан бері Мәскеу Пекиннің аймақтағы ықпалының кеңеюіне ашық наразылық білдірмей келеді.
Асимметриялық мәміленің мәні
2022 жылдан бері қалыптасқан жағдай — асимметриялық жеңілдік мәмілесі. Пекин Қара теңіз аймағындағы қауіпсіздік мәселелерінде Мәскеуге жол береді, ал Мәскеу саудада Пекинге жол береді. Асимметрия екі тарап үшін шығынның әртүрлі болуында: Қытайдың жеңілдіктері оған аз шығын әкеледі және кез келген уақытта қайтарып алынуы мүмкін. Ал Ресейдің жеңілдігі оған аймақтық сауда жолдарын бақылаушы рөлін жоғалтуға әкелуі мүмкін.
Экспорты Ресей аумағынан өтетін мемлекеттер ресейлік басымдықтарды әдеттегідей есепке алып келді. 2022 жылы Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаев Донбастағы республикаларды танымағанынан кейін бірнеше апта өтпей, ресейлік сот мұнай экспортының басым бөлігін тасымалдайтын құбыр терминалының жұмысын тоқтатуға бұйрық берген еді. Бақылаушының қолындағы басты қару — балама жолдардың жоқтығы. Ресейді айналып өтетін әрбір бағыт бұл монополияны әлсіретеді: транзит мемлекеттер сыртқы баламаға ие болады, ал Мәскеу Қытай мүдделі сауданы бұзуға батылы бармайды.
Экономикалық тәуелділік және Орта дәліз
Мәміле біртіндеп бір жақты сипат алып келе жатқан өзара тәуелділікке негізделеді. 2025 жылы Гайдар институтының деректері бойынша Қытай Ресей экспортының шамамен 27 пайызын құрап, импортының үштен бірінен астамын жеткізді. Ал шамамен 228 миллиард долларлық екіжақты сауда Қытайдың жалпы сыртқы саудасының 4 пайызынан азын құрады. Бұл теңгерімсіздік келіссөз үстеліндегі ықпалға тікелей әсер етеді. 2026 жылдың мамырында Владимир Путиннің Пекинге сапары «Сибирь күші — 2» құбыры туралы келісімсіз аяқталғанда, Carnegie есебі Қытайдың қай бірлескен жобалар жүзеге асатынын өзі шешетін жағдайға жеткенін атап өтті.
Қауіпсіздік тұрғысынан Қытай Мәскеуге қажеттіні беріп, өз кезегінде аз талап қояды. Пекин Қырымның аннексиясын да, Абхазия мен Оңтүстік Осетияның тәуелсіздігін де танымады, бірақ іс жүзінде Ресейдің аймақтағы ұстанымын әлсірететін ештеңе жасамады. Анаклиа — Қытайдың Ресейге жол беруінің тағы бір мысалы, өйткені бұл салыстырмалы түрде арзан. Коммерциялық мүдде басым болған жерде рөлдер керісінше өзгереді.
Грузия мен Қытай 2023 жылдың шілдесінде стратегиялық серіктестік туралы келісімге келді, Әзірбайжан 2024 жылдың шілдесінде оған қосылды, ал 2025 жылдың сәуірінде Ильхам Әлиев Пекиннен жан-жақты стратегиялық серіктестік мәртебесін алды. 2024 жылдың қарашасында Сиань еркін сауда портының компаниясы Баку портымен және Қазақстанның мемлекеттік темір жолымен Каспий жағалауындағы Алатта жүк терминалын салу туралы келісімге қол қойды. Бұлар — Қытай мен Еуропа арасындағы жүкті Ресей аумағынсыз тасымалдауды мақсат ететін Орта дәліздің негізгі элементтері. Пекин үшін бұл Ресей арқылы өтетін құрлықтық бағытқа сақтандыру қызметін атқарады, өйткені 2022 жылдан кейін бұл жол батыс санкцияларынан қорқатын тасымалдаушылар үшін тәуекелге айналды.
Дереккөз: Eurasia Review
Сурет: Anaklia, Georgia on the Black Sea. Photo Credit: Natalya Fedorova, Pexels / Eurasia Review
