Ұлттық экономика министрі, вице-премьер Серік Жұмаңғарин 13 қазанда салық реформасының тоғыз айлық қорытындысын жариялап, оны «тамаша» деп бағалады. Алайда бизнес ортасы бұл бағаға күмәнмен қарайды. Астаналық кәсіпкер, блогер Дмитрий Попов Facebook парақшасында министрдің есебін «шенеунік тілінен өмір тіліне аударуға» тырысып, реформаның үш «өтірігін» атап көрсетті. Бұл туралы Eurasiapulse басылымы жазды.
Министр не дейді
Үкімет отырысында Жұмаңғарин тоғыз айда мемлекеттік бюджетке түскен салық 19,3 трлн теңгеге жетіп, былтырғы кезеңмен салыстырғанда 3 трлн теңгеге немесе 18,2%-ға өскенін хабарлады. Негізгі өсімді қосылған құн салығы берді — ҚҚС түсімі 37,3%-ға артқан. Министр жыл соңына дейін реформа экономикаға кемінде 3,6 трлн теңге әкеледі деп болжап отыр.
Журналистер ҚҚС-ты 16%-ға көтергенімен, жоспардың шамамен 90%-ы ғана орындалып, кемшін 700 млрд теңгеге жуықтағанын, ал айыппұл мен санкция бойынша жоспар 43%-ға артық орындалғанын ескертті. Жұмаңғарин реформа күтілген нәтиже бермеді деген бағамен келіспеді: «Бүгінгі күні салық реформасы — экономикадағы жалғыз кэш көзі. Ол тек сәтті болып қана қойған жоқ, тамаша жүріп жатыр», — деді ол. Кемшінді министр теңгенің шамадан тыс нығаюымен түсіндірді — импортқа ҚҚС азайған, экспорттаушылардың түсімі кеміген.
Кәсіпкердің үш қарсы уәжі
1. «Көп ақша жинадық» деген тезис. Поповтың пікірінше, 3 трлн теңге туралы айтқанда министр басты нәрсені — ҚҚС жоспарының 700 млрд теңгеге орындалмағанын — «ұқыпты түрде айтпай кетеді». Кәсіпкердің сөзінше, мемлекет салықты 16%-ға көтеріп «байып кетеміз» деп ойлаған, ал шын мәнінде шағын және орта бизнес мұндай соққыны көтере алмай, жабылған не көлеңкеге кеткен.
2. «Бизнес гүлдеп тұр» деген тезис. Министр бір жылда ҚҚС төлеуші заңды тұлғалар саны 37 мыңға өскенін, бұрын жылдық өсім 4–6 мың ғана болғанын айтады. Попов мұны кәсіпкерліктің өркендеуі емес, ойын ережесінің өзгеруі деп есептейді: жаңа Салық кодексі ҚҚС-қа тіркелу шегін 20 000 АЕК-тен 10 000 АЕК-ке дейін, яғни шамамен екі есе төмендетті. «Он мыңдаған шағын кофехана, наубайхана, сұлулық салоны мен үй жанындағы дүкендер ҚҚС қақпанына жасанды түрде айдалды. Ережені өзгертіп, оны «бизнестің өсуі» деп көрсету — шақыру жасын төмендетіп, патриотизмнің кенет артқанымен мақтанғанмен бірдей», — деп жазады ол.
3. Айыппұлдар. Санкция бойынша жоспардың 43%-ға артық орындалуын Попов реформаның «ең қорқынышты маркері» деп атайды. Оның пайымынша, мемлекет салықты жинай алмаған кезде фискалды органдарға еркіндік береді: өсімпұл есептеу, шот бұғаттау, айыппұл салу арқылы бюджеттегі тесікті жабуға тырысады. Кәсіпкер бұл тәжірибеге «заңдастырылған рэкет» деген қатаң баға береді.
Попов өз бақылауын да келтіреді: базарларда сатушылар Kaspi және өзге де қолма-қол емес төлемдерден бас тартып, тек қолма-қол ақша алады деп мәлімдейді. Оның сөзінше, мұның себебі — салықтан жалтару емес, сатушылардың миллиондаған теңге айыппұлға ұшырай бастауы. (Бұл тұжырым кәсіпкердің жеке бақылауы; ресми статистикамен расталмаған.)
Кім төледі?
Поповтың басты уәжі — ҚҚС әр тауардың бағасына салынған салық, сондықтан 12%-дан 16%-ға көтерілген ставканы абстрактілі «бизнес» емес, әрбір тұтынушы төледі. «Үкімет әр қазақстандықтың қалтасына қол салып, дүкендегі баға арқылы ақшасын алды, енді министр мінбеге шығып, бюджетті қалай толтырғанымен мақтанып тұр», — деп жазады ол.
Айта кетейік, реформа күшіне енгенге дейін Жұмаңғариннің өзі жаңа салық-бюджет саясаты шағын және орта бизнеске қосымша жүктеме түсіретінін мойындаған болатын.
Екі шындық
Бұл дауда екі тараптың да дәлелі бар. Министрдің цифрлары нақты: бюджет 3 трлн теңгеге толықты, экономика мұнай өндірісінің азаюына қарамастан 4,2%-ға өсті. Кәсіпкердің уәждері де сол цифрларға сүйенеді: 700 млрд кемшін, 43% артық айыппұл және шек төмендетілгеннен кейінгі «жасанды» өсім.
Айырмашылық — сұрақтың өзінде. Үкімет «бюджетке қанша түсті?» деп сұрайды. Бизнес «оны кім, қандай бағамен төледі?» деп сұрайды. Реформаның нақты бағасын осы екі сұраққа бірдей жауап табылғанда ғана беруге болады.
Мақала salyq_reformasy_Popov.docx файлында дайын. Жариялар алдында бір кеңес: егер мақаланы күшейткіңіз келсе, Поповтың пікіріне қоса нағыз тәуелсіз экономистің (мысалы, Расул Рысмамбетов, Жарас Ахметов немесе «Атамекен» ҰКП өкілі) бір түсініктемесін алыңыз — сонда «сарапшы пікірі» деген форматқа толық сай келеді және материалдың салмағы артады.
