Бастаманың мәні мен контексті
2026 жылғы 15 қазанда Бакуде өткен Азиядағы өзара іс-қимыл және сенім шараларын нығайту жөніндегі кеңестің (CICA) жетінші саммитінде Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев превентивті дипломатия механизмін құруды ұсынды. Бұл бастама CICA-ны толыққанды халықаралық ұйымға айналдыру және оның қызметін практикалық тұрғыдан күшейту жөніндегі күш-жігер аясында жасалды. Алайда механизмнің көмек сұрау тәртібі, өкілеттіктері, қаржыландыруы және жұмыс рәсімдері саммит хабарламасында егжей-тегжейлі ашылмады.
Орталық Азия үшін практикалық маңызы
Орталық Азия үшін дағдарыстардың алдын алу тікелей практикалық мәнге ие. Су пайдалану, транзиттік шектеулер немесе шекарааралық инфрақұрылымның істен шығуы бір мезгілде бірнеше елге әсер етуі мүмкін. Тараптардың келісілген ақпараты болмаса және жағдайды жедел талқылау мүмкіндігі шектеулі болса, тіпті техникалық мәселе саяси сипатқа ие болуы ықтимал. Превентивті дипломатия келісімге әлі де мүмкіндік бар, бірақ күнделікті жұмыс байланыстары жеткіліксіз болған кезеңде тиімді құрал болып табылады.
CICA-ның қолданыстағы негізі
CICA-да мұндай жұмыс үшін іргетас бар. Оның қызметі егемендік теңдік, ішкі істерге араласпау және консенсус негізінде шешім қабылдау принциптеріне сүйенеді. Сенім шараларының каталогы әскери-саяси, экономикалық, экологиялық және гуманитарлық мәселелерді, сондай-ақ жаңа сын-қатерлерді қамтиды. Күн тәртібінде көлік дәліздері, энергетикалық қауіпсіздік және цифрлық саладағы ынтымақтастық бар. Сондықтан дағдарыстардың алдын алу туралы талқылауларды қолданыстағы ынтымақтастық бағыттарымен байланыстыруға болады.
Сарапшы пікірі және шектеулер
Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының Қолданбалы зерттеулер және талдау институты директорының орынбасары Айгүл Бақтиярова Times of Central Asia басылымына берген түсініктемесінде CICA-ға мүше мемлекеттердің сыртқы саяси доктриналары мен геосаяси ұстанымдарындағы айырмашылықтар олардың аймақтық қауіпсіздікке деген ортақ мүддесін төмендетпейтінін атап өтті. Оның бағалауынша, тіпті ашық бәсекелестіктегі елдер де қақтығыстардың таралуын тежеп, онымен байланысты экономикалық және гуманитарлық шығындарды шектей алатын байланыс арналарын сақтауға мүдделі.
Алайда қақтығыстардың алдын алуға деген ортақ мүдде мемлекеттердің көпжақты механизмге қосымша өкілеттіктер беруге дайын екенін білдірмейді. Консенсус принципі сенімге жағдай жасай отырып, болашақ механизмнің шектерін де айқындайды. Мүшелердің мүдделері айырмашылық танытқанда, ұжымдық ұстанымды келісу дағдарыстың даму қарқынынан ұзағырақ уақытты талап етуі мүмкін. Сондықтан бастаманы әзірлеу кезінде қандай әрекеттер барлық мүше мемлекеттердің жеке шешімін талап ететінін, ал қайсысы бұрын келісілген мандат шеңберінде, тікелей мүдделі тараптардың өтінішімен және келісімімен жүзеге асырыла алатынын анықтау маңызды.
Ықтимал тәсілдер
Ұсынысты іске асырудың бірнеше ықтимал тәсілі бар, олар механизмнің жарияланған құрамдас бөліктері емес, мүмкін нұсқалар ретінде қарастырылады:
- Шұғыл консультациялар сұрауын қабылдауға өкілетті ұлттық байланыс пункттері жүйесі. Олардың міндеті – тиісті мемлекеттік органдарды жедел байланыстыру, келіспеушіліктің сипатын нақтылау және тараптардың CICA көмегімен талқылауға дайындығын анықтау. Бұл құпиялылық ережелерін, жауап беру мерзімдерін және Хатшылық пен мүше мемлекеттер арасындағы жауапкершіліктің нақты бөлінісін талап етеді.
- Бірлескен фактілерді анықтау. Мысалы, шекара өткеліндегі қозғалыс кенеттен шектелгенде, көрші ел мұны саяси қысым деп қабылдауы мүмкін, ал нақты себеп техникалық ақау немесе уақытша қауіпсіздік талаптары болуы ықтимал. Көлік және шекара органдарының келісілген консультациялары себебін, шектеу ұзақтығын және ықтимал уақытша шешімдерді анықтауға көмектеседі.
- Су мәселелеріне ұқсас рәсімді қолдану. Су тапшылығы кезеңдерінде болжамдар мен су алу деректеріндегі айырмашылықтар келіссөздерді қиындатуы мүмкін. Тараптардың келісімімен гидрологтар мен тиісті органдар өкілдерінің қатысуымен техникалық талқылаулар ұйымдастырылып, келіспеушіліктер саяси деңгейге көтерілмес бұрын деректер нақтылануы мүмкін.
Баку саммитінде Қазақстан сондай-ақ CICA су серіктестігін құруды және көлік байланысы стратегиясын әзірлеуді ұсынды. Бұл бастамаларды өзара толықтырушы деп қарастыруға болады, өйткені көлік бағыттарының тұрақтылығы мен су ресурстарын ортақ пайдалану ақпаратты тұрақты алмасуды және келісілген әрекеттерді талап етеді.
Цифрлық сала және болашақ бағыттар
Айгүл Бақтиярованың пікірінше, жұмсақ күш құралдары қақтығыстардың алдын алудың маңызды ресурсына айналуы мүмкін, дегенмен олардың маңызы көбінесе мәдени өзара іс-қимыл тұрғысынан қарастырылады. Ол ынтымақтастықтың үш ерекше өзекті бағытын атайды: су ресурстары, көлік байланысы және жасанды интеллект. Сарапшының пайымдауынша, превентивті дипломатия механизмдерін осы салалардың қиылысында, елдердің даму деңгейлері мен мүмкіндіктеріндегі айырмашылықтарды ескере отырып дамыту қажет. Цифрлық салада ақпараттық қауіпсіздік, технологиялық шешімдердің ашықтығы және мемлекеттер арасындағы сенім ерекше мәнге ие болады. Саммитте Тоқаев сондай-ақ CICA-ның қолданыстағы бес өлшеміне қатар жасанды интеллектті алтыншы өлшем ретінде қосуды ұсынды.
Дереккөз: Times of Central Asia
Сурет: Aigerim Bakhtiyarova, deputy director of the Institute of Applied Research and Analytics at the Academy of Public Administration under the President of the Republic of Kazakhstan / Times of Central Asia
