ЖИ дәуіріндегі білімнің басымдықтары
Қазақстанда 2026 оқу жылы басталған кезде Ғылым және жоғары білім министрі Саясат Нұрбек Астанада Times of Central Asia басылымына сұхбат берді. Ол ғылыми-фантастикалық фильмдер мен кітаптарға сүйене отырып, университеттердің жасанды интеллектіні қалай қабылдауы керегін және бұл ретте студенттердің дербес ойлау қабілетін қалай сақтауға болатынын талқылады. Әңгіме барысында адамның субъектілігі мен технологияның шектері де қозғалды.
Министрдің айтуынша, оның басты басымдығы — тек тиімді ғана емес, толыққанды тұлға ретінде қалыптасқан студенттер. Жасанды интеллект күнделікті жұмысты өз мойнына ала алады, сондықтан қазақстандық университеттер машиналарға тән емес қасиеттерді — қызығушылық, қиял, пайымдау, сыни ойлау және мінезді — қорғауға тиіс. Технология осы салалардағы дамуға қызмет етуі керек, бірақ оларды алмастырмауы керек.
«Адам өз егемендігін сақтауы керек»
Нұрбектің пікірінше, Қазақстандағы білім тек жауап жинау мен тапсырма орындау емес, ақыл мен ізгілікті қалыптастыруға бағытталған. Егер жасанды интеллект жазу, есеп шығару және қорытынды жасау жұмыстарын өзі атқарса, студент жауапты білуі мүмкін, бірақ оны табу жолын үйренбей қалуы ықтимал. Шынайы түсінік еңбек, күмән, қайта қарау, сәтсіздік және табандылық арқылы қалыптасады.
Сондықтан университеттер жасанды интеллектіні қашан және қалай қолдану керегін нақты шектеулер арқылы үйретуі қажет. ЖИ ойлауды қолдауы керек, бірақ оны алмастырмауы тиіс. Министр мұны студенттің «өз егемендігін» сақтауы деп сипаттады: өз бетінше шешім қабылдай алатын, технологияны саналы пайдаланатын, бірақ қоғам мен ұлт мүддесін ұмытпайтын тұлға.
Зерттеулер не дейді
Сұхбатта PISA 2025 зерттеуінің деректеріне сілтеме жасалды. Оған сәйкес, жасанды интеллектіні қорытынды жасау немесе мәтін жобасын дайындау үшін пайдаланатын оқушылар жаратылыстану пәндерінен шамамен бір оқу жылына тең төмен нәтиже көрсетеді. Алайда бұл — корреляция, себеп-салдарлық байланыстың дәлелі емес. Басқа зерттеулер ЖИ қолданушылардың тәжірибеде жақсы нәтиже көрсетіп, емтиханда қиналатынын анықтаған.
Сонымен қатар, ЖИ-ді жалпы мақсатта жиі қолданатын және цифрлық сауаттылық білімін алған оқушылар жаратылыстанудан сәл жоғары балл жинайды. ЖИ-ді «менімен бірге жаттық» немесе «менің тәлімгерім бол» қағидаты бойынша оқу серіктесі ретінде пайдалану тиімді, бірақ ол құдайға тең билікке айналмауы немесе тым оңай жол болмауы керек.
Технология мен адамдық құндылықтар
Министр өзін пессимистер мен шектен шыққан оптимистердің арасындағы реалист ретінде сипаттайды. Ол ЖИ-дің үлкен тәуекелдері мен үлкен мүмкіндіктерін қатар көреді және университеттер, оқытушылар мен студенттер үшін тәуекелдерді тежеуді мақсат етеді. Алайда адамдарды тек ресурс ретінде қарайтын күштердің қолындағы ЖИ ерекше алаңдаушылық тудырады.
Ол Папа Лев XIV-тің жасанды интеллект дәуірінде адам тұлғасын қорғауға арналған энцикликасына назар аударды. Бұл құжат католиктік әлеуметтік ілімге негізделгенімен, ондағы көптеген мәселелер — адамдық қадір-қасиетті, бостандық пен жауапкершілікті қорғау — жалпыға ортақ маңызға ие. Нұрбектің пікірінше, адамдық қадір-қасиет өнімділікке, тиімділікке немесе өлшенетін нәтижелерге теңелмеуі керек; алгоритмдер адамның пайымдауын, жанашырлығын және моральдық жауапкершілігін алмастыра алмайды.
Қазақстан секулярлы және көпконфессиялы қоғам ретінде бұл құндылықтарды діни және мәдени шекаралардан тыс деп қарастырады. Сондықтан ЖИ-ге қатысты көзқарас адамға бағытталған болып қалуы тиіс: технология адамдық қасиетті әлсіретпей, керісінше нығайтуы керек.
Дереккөз: Times of Central Asia
Сурет: Sayasat Nurbek, Minister of Science and Higher Education and TCA in Astana. Image: Ministry/TCA / Times of Central Asia
