Қоғамдық көліктегі қудалау: жариялыққа шыққан екі іс
Астанада автобуста жыныстық қудалауға ұшырағанын айтқан әйел полицияға бармауды шешкен, себебі болған жайды дәлелдей алмауынан қорыққан. Ол ер адаммен бетпе-бет сөйлесіп, оны суретке түсірген. Әйел Threads әлеуметтік желісінде автобус толы болғанымен, тиіп кету кездейсоқ болмағанын жазған. Полиция оның жазбасын тауып, 46 жастағы ер адамды анықтаған соң, сот оны қоғамдық көлікте әдепсіз әрекет жасағаны үшін он тәулік әкімшілік қамауға алған.
13 қазанда астаналық сот inDrive жүргізушісіне де дәл осындай жаза тағайындаған: ол жолаушы әйелге интимдік сұрақтар қойып, жыныстық қатынасқа шақырған. Бұл жайт та Threads желісінде жарияланған, ал сот жүргізушінің әрекетін ұсақ бұзақылық деп саралаған.
Неге қудалау ұсақ бұзақылық ретінде қаралады?
Қазақстанда қоғамдық орындарда ересек адамдарға қатысты жыныстық қудалауды жеке реттейтін кешенді құқықтық норма жоқ. Жағдайға қарай құқық қорғау органдары әкімшілік немесе қылмыстық заңнаманы қолданады. Мұндай істерде Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекстің ұсақ бұзақылықты қамтитын 434-бабы пайдаланылады. Ол айналасындағыларға тиісу мен қоғамдық тәртіпті бұзатын өзге де әрекеттерге, соның ішінде былапыт сөздерге қатысты қолданылады, алайда заң жыныстық қудалауды басқа әдепсіз мінез-құлық түрлерінен ажыратпайды.
- Алғашқы бұзушылық үшін айыппұл — айлық есептік көрсеткіштің 20 еселенген мөлшері немесе 20–60 сағат қоғамдық жұмыс.
- Сот балама ретінде бес күннен 15 тәулікке дейін әкімшілік қамау тағайындай алады.
- 2026 жылы айлық есептік көрсеткіш 4 325 теңгені құрайды, яғни 20 еселенген айыппұл — 86 500 теңге, шамамен 190 доллар.
2023 жылдың тамызында Алматыда мопед жүргізушісі танымайтын әйелдің артынан шапалақтағаны үшін ұсақ бұзақылық бабымен әкімшілік жауапкершілікке тартылған. Мұндай жайттар қоғамдық тәртіпті бұзудың басқа да түрлерімен бірге тіркелетіндіктен, ресми статистика қанша істің нақты жыныстық сипаттағы қажетсіз әрекетке қатысты екенін көрсетпейді.
Қылмыстық заңнама мен жаңа бастамалар
Қылмыстық заңнама жыныстық мәжбүрлеудің кейбір түрлері үшін неғұрлым қатаң жаза қарастырады. Қылмыстық кодекстің 123-бабы жыныстық әрекеттерге шантаж немесе мүлікке қауіп төндіру арқылы мәжбүрлеуді, сондай-ақ құрбанның қаржылық немесе өзге де тәуелділігін пайдалануды қамтиды, бірақ қажетсіз ұстау мен ауызша жыныстық қудалаудың барлық жағдайын қамтымайды. 2024 жылдың сәуірінде Қазақстан әйелдер мен балаларды қорғауға бағытталған заңнамаға өзгерістер енгізіп, 16 жасқа толмаған балаларға қатысты жыныстық қудалау үшін қылмыстық жауапкершілік белгіледі. Алайда бұл өзгерістер ересектерге қатысты қоғамдық орындардағы жыныстық қудалаудың барлық түрін қамтитын жеке дербес құқық бұзушылық құрмады.
Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі ұлттық еңбек заңнамасына жұмыс орнындағы жыныстық қудалау ұғымын алғаш рет енгізетін түзетулер әзірлеген. Ұсыныстар жұмыс берушілердің мұндай әрекеттердің алдын алу жауапкершілігін белгілеп, кінәлілерді жұмыстан шығаруға құқықтық негіз құруы тиіс, бірақ қудалау үшін жеке қылмыстық немесе әкімшілік жаза қарастырмайды. 2026 жылдың маусымында еңбек министрі Асқарбек Ертаев заң жобасын күзде парламентке ұсыну жоспарланып отырғанын айтқан, сол кезде құжат кәсіпкерлермен әлі талқыланып жатқан. Ұсынылып отырған өзгерістер қоғамдық көлікте немесе өзге қоғамдық орындарда бейтаныс адамдар арасындағы жыныстық қудалау үшін жеке құқық бұзушылық белгілемейді.
Есепке алынбаған істер қанша?
Қазақстанда жыл сайын қанша әйел қоғамдық көлікте жыныстық қудалауға ұшырайтынын көрсететін сенімді ресми дерек жоқ, ал кейбір құрбандар болған жайтты мүлде хабарламайды. 2020 жылы CABAR.asia басылымы Орталық Азия бойынша 400 адамға онлайн сауалнама жүргізген. Жарияланған нәтижелерге сәйкес, сауалнамаға қатысқан әйелдердің 81%-ы таксиде жыныстық қудалауға ұшырағанын айтқан, бірақ олардың тек 4,3%-ы ғана полицияға хабарлаған. Алайда сауалнама негізінен жастар мен қала тұрғындарын қамтығандықтан, Қазақстан халқының жалпы құрамын толық көрсетпейді. MediaNet халықаралық журналистика орталығының 2021 жылғы сауалнамасы респонденттердің 82%-ы жыныстық қудалауды Қазақстандағы мәселе деп санайтынын көрсеткен, бірақ бұл көрсеткіш қоғамдық пікірді өлшеген, қудалауға жеке тап болғандардың үлесін емес.
Астанадағы соңғы екі іс әлеуметтік желідегі жазбаның құрбанның бастапқы арызынсыз-ақ полиция тергеуін бастауға түрткі бола алатынын көрсетті. Бірақ осындай жағдайға тап болып, жариялыққа шықпайтын немесе биліктің дәл осындай жауабын алмайтын әйелдер қанша? Бұл сауал Қазақстанда жыныстық қудалауды жеке баппен реттеп, істерді бөлек тіркеу қажеттігін көрсетеді.
Дереккөз: Times of Central Asia
Сурет: Image: Man in police custody following the Astana bus harassment incident; Astana Police Department / Times of Central Asia
