Тазы мен төбет күнінің тарихы
2025 жылғы 3 қыркүйекте Қазақстан тазы мен төбет күнін алғаш рет атап өтеді. Бұл күн 2026 жылы ресми түрде бекітілген және жыл сайын аталып өтіледі. Мереке күні FCI (Халықаралық кинологиялық федерация) тазы тұқымын уақытша мойындаған күнге орайластырылған. 2024 жылғы 3 қыркүйекте FCI тазыны уақытша мойындап, оның ресми стандартын жариялап, Қазақстанды осы тұқымның шыққан елі деп белгіледі.
Тазы итінің ерекшеліктері мен халықаралық мойындалуы
Тазы — жеңіл, жүйрік ит, Орталық Азияның кең даласы мен күрт температура өзгерістеріне бейімделген. Ол қоян, түлкі және басқа да аңдарды аулауда қолданылған, көбінесе ат пен құс-қыранмен бірге жүрген. Тазы қазақтың «Жеті қазына» ұғымымен байланысты, бұл дәстүрлі түсінік адамның маңызды серіктері мен құндылықтарын қамтиды.
Уақытша мойындалғаннан кейін бір жыл өткен соң, 2025 жылдың тамызында Қазақстаннан сегіз тазы иті Хельсинкиде өткен World Dog Show халықаралық көрмесіне қатысты. Бұл тазының жаңа халықаралық мәртебесінен кейінгі алғашқы ресми көрсетілімі болды. Дегенмен, тазы әлі толық мойындалған жоқ — CACIB сертификаттары тек толық мойындалғаннан кейін беріледі.
Төбет иті және генетикалық зерттеулер
Төбет — ірі күзетші ит, мал мен қоныстарды қорғауға бейімделген. Оның төзімділігі, тәуелсіздігі және шалғай қашықтықта жұмыс істеу қабілеті жоғары бағаланады. Тазыдан айырмашылығы, төбет әлі FCI тұқымы ретінде жеке мойындалмаған, алайда оның шығу тегі генетикалық зерттеулердің нысанына айналды.
2024 жылы халықаралық ғалымдар тобы Қазақстан мен Моңғолиядан 107 төбет итін зерттеді. Scientific Reports журналында жарияланған зерттеу нәтижелері иттер арасында жоғары генетикалық әртүрлілікті және Орталық және Батыс Азияның күзетші тұқымдарымен ортақ генетикалық мұраны анықтады. Бұл тұжырым төбеттің көне шығу тегі туралы болжамды қолдайды.
Археологиялық және жазба деректер ірі күзетші иттердің дәстүрі әлдеқайда ежелгі екенін көрсетеді. Орталық Қазақстандағы қола дәуіріне жататын петроглифтерде ірі иттердің бейнелері кездеседі. Сондай-ақ, 13-ғасырдағы түркі-араб сөздігінде үлкен бақташы ит сипатталған. Бұл айғақтар төбеттің ұзақ тарихын растайды.
Халықаралық деңгейдегі ынтымақтастық
Тазы мен төбет күні қарсаңында Брюссельде «Тазы — желден жылдам» атты фото көрме өтті. Көрмеге FCI атқарушы директоры Ив де Клерк қатысты. Бұл символдық орын — федерацияның штаб-пәтері Бельгияның Туин қаласында орналасқан.
Сонымен қатар, Қазақстан салбурын дәстүрін ЮНЕСКО-ның Адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасының репрезентативтік тізіміне енгізуге үміткер. Салбурын — ат спортын, тазымен аң аулауды және қыран құстарды пайдалануды біріктіретін дәстүрлі ұжымдық шара. ЮНЕСКО бұл номинацияны «Салбурын, тазы иттері мен бүркіт құстарымен ат спорты фестивалі» деп тіркеген.
Дереккөз: Times of Central Asia
Сурет: deposit photos / Times of Central Asia