Қойма инфрақұрылымы транзиттік әлеуетке ілесе алмай отыр
Орталық Азия Ресейді айналып өтетін баламалы бағыттар ұсыну арқылы Қытай мен Еуропа арасындағы саудада алатын үлесін ұлғайтпақ. Алайда транзитке деген қызығушылықтың артуы қойма инфрақұрылымының теңгерімді дамуымен қатар жүрмей отыр. Кейбір көлік тораптарында заманауи нысандар жетіспесе, басқаларында бос кеңістік қалып отыр. Халықаралық жүк операторлары мен бөлшек сауда желілері үшін бұл қосымша шығынды білдірсе, инвесторлар үшін жалға алушы тарта алмайтын қоймаларды қаржыландыру тәуекелін арттырады.
Бұл қайшылықтар 15 қазанда Алматыда IBC Global консалтингтік компаниясы ұйымдастырған Central Asia Warehouse Summit 2026 саммитінде талқыланды. Іс-шараға сала өкілдері мен инвесторлар жиналды. Ұсынылған зерттеу қойма құрылысы мен нақты сұраныс арасындағы алшақтықтың ұлғайып бара жатқанын көрсетті.
Бос қоймалар бар, бірақ қажет жерде емес
IBC Global деректері бойынша Қазақстандағы заманауи қойма кеңістігінің вакансия деңгейі шамамен 5%-ды құрайды. Бұл жалға алушыларға нысан таңдау мен жалдау бағасын келісуде мүмкіндік береді. Алайда республикалық көрсеткіш қалалар мен қойма түрлері арасындағы айтарлықтай айырмашылықты жасырып тұр.
Салалық бағалаулар бойынша Астанада заманауи қойма кеңістігінің тапшылығы шамамен 350–400 мың шаршы метрге жетеді. Жекелей алғанда, Bright Rich консалтингтік компаниясы Алматыдағы қойма вакансиясы 2026 жылдың мамырында 13,3%-ға жеткенін хабарлады. Бұл бағалар әртүрлі кезеңдер мен зерттеулерге негізделгендіктен, оларды тікелей салыстыруға болмайды. А класындағы қоймалар — биік төбесі, тиеу-түсіру алаңдары, қауіпсіздік жүйелері және үлкен көлемдегі жүкті өңдеуге арналған инфрақұрылымы бар заманауи нысандар.
Соған қарамастан Қазақстанның қойма нарығы қарқынды кеңеюде. Саммитте ұсынылған IBC Global рейтингіне сәйкес, зерттеу қамтыған А класындағы қоймалардың жалпы ауданы бір жылда 39%-ға өсіп, 730 мың шаршы метрге жетті. Бұл кеңістіктің жартысынан астамын, шамамен 400 мың шаршы метрді, ірі бес меншік иесі бақылайды. Олардың нысандары негізінен Алматы мен Алматы облысында, Астанада және Шымкентте шоғырланған.
Сұраныс әлсірегеніне қарамастан құрылыс жалғасуда
Орталық Азияның төрт еліндегі қойма нарығының 100-ден астам қатысушысы арасында жүргізілген сауалнама әзірлеушілердің жоспарлары мен жалға алушылардың күтулері арасындағы алшақтықты анықтады. IBC Global мәліметіне сәйкес, әзірлеушілердің 81%-ы алдағы он екі айда жаңа жобаларды бастауды немесе салынып жатқан нысандарды аяқтауды жоспарлап отыр. Алайда сауалнамаға қатысқан әзірлеушілердің 62%-ы нарық дамуының басты кедергісі ретінде жалға алушылар сұранысының әлсіздігін атаса, 52%-ы қаржыландырудың қымбаттығы мен шектеулі қолжетімділігін көрсетті.
IBC Global-дың Қазақстан бойынша нарықтық көңіл-күй индексі 2026 жылдың үшінші тоқсанында 48,1 балды құрап, 50 балдық бейтарап шектен төмен болды. Дегенмен респонденттердің 52%-ы келесі жылы ұсыныс пен сұраныс тепе-теңдікке жақындайды деп күтеді.
Алдын ала жалға алушы келісімшартынсыз басталған спекулятивтік жобалар үшін тәуекел ерекше жоғары. Әзірлеушілер құрылыс аяқталғаннан кейін тұтынушы табуды көздейді, бірақ сол уақытқа қарай бизнес талаптары мен нарықтық жалдау мөлшерлемелері өзгеруі мүмкін. Балама нұсқа ретінде нақты жалға алушының талаптарына сай салынатын build-to-suit моделі қарастырылады: орналасуы, көлемі, жабдықталуы мен жұмыс шарттары алдын ала келісіледі. Бұл инвесторлар үшін вакансия тәуекелін азайтады, бірақ құрылыс басталмай тұрып ірі тапсырыс берушіні табуды талап етеді.
Орта дәліз: ірі инвестициялар қойма сұранысын кепілдендірмейді
Қойма нарығының перспективалары Еуразиялық сауда бағыттарының қайта құрылуымен тығыз байланысты. Ресей мен Еуропа арасындағы жеткізу тізбектерінің бұзылуынан кейін Қытайды Қазақстан, Каспий теңізі, Оңтүстік Кавказ және Түркия арқылы Еуропа нарықтарымен байланыстыратын Транскаспий халықаралық көлік бағытына, яғни Орта дәлізге деген қызығушылық артты.
2026 жылдың қыркүйегінде Дүниежүзілік банк дәлізді дамыту 2040 жылға қарай жүк көлемін үш еседен астам ұлғайтуы мүмкін деген зерттеу жариялады. Қосымша көлік және кедендік реформалар жағдайында жүк ағыны төрт есе өсіп, жеткізу уақыты 2023 жылмен салыстырғанда үштен екіге қысқаруы мүмкін. Банк бұл сценарийді жүзеге асыру үшін 25 миллиард доллардан астам инфрақұрылымдық инвестиция қажет деп есептейді. Тағы шамамен 30 миллиард доллар кіреберіс жолдар, теміржол байланыстары, логистикалық орталықтар, ішкі терминалдар, жүк өңдеу жабдықтары мен цифрлық жүйелерді қоса алғанда, қосымша жобаларға қажет. Бұл — 2040 жылға дейінгі болжамды инвестициялық қажеттілік, қаржыландыру міндеттемесі емес.
Алайда дәліздегі жүк көлемінің төрт есе өсуі қойма кеңістігіне сұраныстың да сол деңгейде өсуін қамтамасыз етпейді. Контейнерлік жүктің едәуір бөлігі ұзақ уақыт сақталмай-ақ аймақ арқылы өтуі мүмкін. Контейнерді пойыздан кемеге ауыстыру үшін терминал қажет, бірақ үлкен қойма кешені міндетті емес. Қоймалар тауарды ұсақ партияларға бөлу, қайта қаптау, таңбалау, тоңазыту немесе жергілікті сатып алушыларға тарату қажет болғанда маңызды болады. Дәл осы әрекеттер халықаралық саудадан түсетін табыстың қанша бөлігін Орталық Азия бизнесі ұстап қала алатынын анықтайды.
Сұраныс суық қоймалар мен автоматтандырылған нысандарға ауысуда
Электрондық сауданың, бөлшек сауда желілерінің және азық-түлік логистикасының өсуі қойма нысандарына қойылатын талаптарды өзгертіп отыр. Өнеркәсіптік тауарларға арналған дәстүрлі қойма кеңістігі енді жеткіліксіз.
Азық-түлік компаниялары мен бөлшек сауда желілеріне тоңазытқыш терминалдар, көп температуралық сақтау нысандары және сенімді электрмен жабдықтау қажет. Жаңа піскен өнім мен фармацевтика үшін сақтау шарттарының бұзылуы бүкіл партияны жоғалтуға әкелуі мүмкін. Сәуірде Ташкентте өткен қойма саммитінде Еуразиялық даму банкінің өкілі тоңазытқыш, фармацевтикалық және агроөнеркәсіптік логистикалық орталықтарды аймақтың қойма инфрақұрылымын дамытудың басым бағыттары ретінде атады.
- Заманауи А класындағы қоймалардың жалпы ауданы бір жылда 39%-ға өсіп, 730 мың шаршы метрге жетті.
- Астанада заманауи қойма тапшылығы шамамен 350–400 мың шаршы метрді құрайды.
- Әзірлеушілердің 81%-ы алдағы жылы жаңа жобаларды бастауды жоспарлайды, бірақ 62%-ы сұраныстың әлсіздігін кедергі деп санайды.
- Дүниежүзілік банк Орта дәлізді дамытуға 2040 жылға дейін 25 миллиард доллардан астам инвестиция қажет деп бағалайды.
Дереккөз: Times of Central Asia
Сурет: Image: @depositphotos / Times of Central Asia
