Орталық Азиядағы су саясатының жаңа кезеңі
Орталық Азиядағы су ресурстарын басқару кеңестік кезеңдегі квоталық жүйеден асып, жаңа бағыт алуда. Мұздықтардың еріп, климаттық қысымның артуы өзендерді басқаруды энергия қауіпсіздігі, азық-түлік өндірісі және аймақтық тұрақтылық мәселесіне айналдырды. Бұрынғы бөлу жүйесінің шектеулері аймақ елдерін дәстүрлі келіссөздерден бас тартып, стратегиялық су инфрақұрылымына бірлесіп иелік етуге итермелеуде.
Ресми түрде, Орталық Азияның су ресурстары Мемлекетаралық су үйлестіру комиссиясы (МСҮК) және Арал теңізін құтқару халықаралық қоры (АҚХҚ) сияқты институттар арқылы реттеледі. Жылына екі рет, көктемгі-жазғы суару және күзгі-қысқы кезеңдер алдында, аймақ елдерінің өкілдері Сырдария мен Әмудария өзендерінен су алу квоталарын бекіту үшін кездеседі. Алайда, бұл жүйе 1992 жылғы Алматы келісіміне негізделген, ол негізінен бәсекелес мүдделері бар тәуелсіз елдер тобына емес, орталықтандырылған бір мемлекетке арналған кеңестік кезеңдегі квота жүйесін сақтап қалды. Жүйенің басты әлсіздігі — орындалу тетігінің жоқтығы. Егер бір ел құрғақшылық жылы келісілген бөлуден асып кетсе, ешқандай заңды немесе экономикалық айыппұлдар қарастырылмаған. Даулар төтенше келіссөздер арқылы шешіледі, бұл климаттық қысым кезеңінде нәзік жүйеге айналуда.
Су дауларын бірлескен инвестицияларға айналдыру
Квота жүйесінің шиеленісу белгілері байқалғандықтан, Орталық Азия елдері прагматикалық тәсілді – инфрақұрылымға ортақ иелік етуді қолдана бастады. Сырдария бассейнінің орталық парадоксы – жоғарғы және төменгі ағыстағы елдерге жылдың әртүрлі уақытында су қажет. Қырғызстан мен Тәжікстан қыста электр энергиясын өндіру және қалаларын жылыту үшін суды жіберуді қажет етеді. Ал Қазақстан мен Өзбекстанға сол су жазда миллиондаған гектар егістікті суару үшін керек.
Бұл мәселені шешудің ұсынылған жолы – Қырғызстандағы Нарын өзеніндегі Камбарата-1 су электр станциясы, оның құны қазіргі уақытта шамамен 4,2 миллиард долларды құрайды. Жобаның ерекшелігі – оның меншік құрылымы. 2024 жылғы келісімге сәйкес, Қырғызстан 34% үлеске ие болады, ал Қазақстан мен Өзбекстан әрқайсысы 33% үлеске ие болады. Осылайша, Қазақстан мен Өзбекстан өз аумағынан тыс жердегі инфрақұрылымға миллиардтаған доллар инвестиция салу арқылы шешім қабылдау үстелінен орын алады. Акционерлер ретінде олар су қоймасының жұмысын анықтауда тікелей рөлге ие болып, судың қыста сақталып, жазда ауылшаруашылық қажеттіліктеріне сәйкес жіберілуін қамтамасыз етеді. Қырғызстан үшін бұл жоба үлкен энергетикалық тәуелсіздікті уәде етеді, ал төменгі ағыстағы мемлекеттер үшін суды басқарудың болжамдылығын арттырады.
Қош Тепа каналы және домино эффектісі
Орталық Азия мемлекеттері Сырдарияда ынтымақтастықтың жаңа үлгілерін дамытып жатқанда, Әмудария бассейнінде әлдеқайда үлкен сын-қатер туындауда. Ауғанстандағы Талибан билігі елдің солтүстігіндегі Қош Тепа каналының құрылысын жалғастыруда. Ұзындығы 285 шақырым, ені шамамен 100 метр болатын бұл канал Әмударияның жалпы ағынының 25%-дан 30%-ға дейінгі мөлшерін бұрып әкетуі мүмкін, кейбір бағалаулар бойынша. Мәселе жобаның ауқымында ғана емес, оның құрылыс әдістерінде де. Ауғанстан Халықаралық валюта қоры мен Азия даму банкі сияқты халықаралық қаржы институттарынан оқшауланғандықтан, канал негізінен ішкі кірістер есебінен қаржыландырылады. Шығындарды азайту үшін каналдың үлкен бөліктері құмды жерлерде бетонсыз қазылуда, бұл судың жерге сіңуі арқылы айтарлықтай шығындарға әкелу қаупін арттырады.
Алғашқыда Қазақстан бұл мәселеден алыс сияқты көрінгенімен, Өзбекстан мен Түрікменстанға тікелей әсер етуі мүмкін. Алайда, Орталық Азияның гидрологиялық жүйесі өзара байланысты желі ретінде жұмыс істейтіндіктен, салдары бүкіл аймаққа таралуы мүмкін. Әмудариядан судың азаюына тап болған Өзбекстан Сырдария бассейнінен су алуды арттыру арқылы өтемақы іздеуі мүмкін. Қазақстандық саяси қайраткер Азаматхан Әміртаев бұл Қазақстанға келетін су ағынын 30%-дан 40%-ға дейін азайтуы мүмкін екенін ескертті. Бұл әсерлер Қазақстанның Қызылорда облысындағы күріш өсірушілерге, Түркістан облысындағы ауылшаруашылық өндірушілеріне және Солтүстік Арал теңізінің нәзік қалпына келуіне қатты әсер етуі мүмкін.
Жаңа негізді іздеу
Ауғанстан ерекше қиындық туғызады, себебі ол қолданыстағы аймақтық су басқару жүйесінен тыс орналасқан. Кабул Трансшекаралық су ағындарын және халықаралық көлдерді қорғау және пайдалану конвенциясына қол қойған жоқ және МСҮК бөлу квоталарымен байланысты емес. Тікелей әсер ететін алғашқы ел болуы мүмкін Өзбекстан, қауіптерді мойындай отырып, 2026 жылдың көктемінде Ауғанстанға Қош Тепа каналының инженерлік жұмыстарына және бетонды қаптамасына қолдау көрсетуді ұсынды, бұл су шығындарын азайтып, тиімділікті арттыруға бағытталған. Бүгінгі таңда Орталық Азияның су қауіпсіздігі архитектурасы екі бағытта дамып келеді. Аймақ прагматикалық модельге қарай жылжуда, бірақ жаңа сын-қатерлер де туындауда.
Дереккөз: Times of Central Asia
Сурет: Image: TCA, Aleksandr Potolitsyn / Times of Central Asia