Армениядағы сайлау және аймақтық әсері
Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев Армения премьер-министрі Никол Пашинянды оның «Азаматтық келісім» партиясының парламенттік сайлаудағы жеңісімен құттықтады. Ақорда таратқан хабарламада Тоқаев дауыс берудің халықаралық бақылаушылардың алдын ала бағалауы бойынша ашық өткенін, Арменияның сайлау заңнамасына сәйкес келгенін және азаматтардың еркін білдіруіне мүмкіндік бергенін атап өтті.
Арменияның Орталық сайлау комиссиясының алдын ала нәтижелері бойынша, «Азаматтық келісім» партиясы 49.81% дауыс жинаған. Бұл Пашинянға жаңа үкімет құруға мүмкіндік береді, алайда конституцияны өзгерту үшін қажетті үштен екі дауысқа ие емес. Бұл Әзірбайжанмен бейбіт келісімге келудегі маневр жасау мүмкіндігін шектейді, өйткені Баку Таулы Қарабаққа қатысты конституциялық тілді өзгертуді талап етуде.
Қазақстан мен Армения қарым-қатынасы және транзиттік әлеует
Соңғы екі жылда Қазақстан мен Армения арасында тығыз саяси байланыстар орнады. 2025 жылдың қараша айында Тоқаев пен Пашинян қарым-қатынастарды стратегиялық серіктестік деңгейіне көтерді. Екі ел сауда, көлік, ауыл шаруашылығы, цифрландыру, білім беру және мәдениет салаларындағы ынтымақтастықты талқылады. Армения үкіметінің мәлімдемелерінде қазақ бидайының Оңтүстік Кавказ арқылы аймақтық бағыттардың ашылуымен байланысы да айтылды.
Пашинянның жеңісінің Орталық Азия үшін практикалық маңызы бар: Армения мен Әзірбайжан арасындағы тұрақты бейбітшілік Каспийден батысқа қарайғы бағыттарға тағы бір қабат қосады. 2025 жылдың қазан айында Әзірбайжан Арменияға жүк транзитіне барлық шектеулерді алып тастады. Әзірбайжан Президенті Илхам Әлиев Астанада Тоқаевқа Қазақстан астығының Әзірбайжан арқылы Арменияға жөнелтілуі Кеңес дәуірінен кейінгі алғашқы осындай жеткізілім екенін айтты.
Қазақстан қазірдің өзінде Түркия мен Еуропаға жету үшін Каспий мен Оңтүстік Кавказды пайдаланады, бірақ бұл желі шектеулі өткелдерге, порттарға және теміржол байланыстарына тәуелді. Егер Армения мен Әзірбайжан көлік байланыстарын қайта ашса, Астана кедергілерді азайту және өз позициясын нығайту үшін тағы бір жолға ие болады.
Ресей ықпалы және Арменияның батысқа бет бұруы
Пашинянның жеңісі саяси сигнал да береді. Бұл сайлау Ресейдің қысымы Арменияның ішкі саясатының шекараларын белгілей алатынын сынады. Халықаралық бақылаушылар 7 маусымдағы сайлаудың сайлаушыларға «жақсы ұйымдастырылған процесте шынайы таңдау» ұсынғанын атап өтті. Олар сондай-ақ сайлаушыларды оппозицияға итермелеуге бағытталған сауда шектеулері мен қауіпсіздік қатерлері арқылы сырттан келген қысымды атады.
Дегенмен, Таулы Қарабақты жоғалтуға, ескі қауіпсіздік серіктестерімен бөлінуге және Мәскеумен жақсы байланысы бар оппозициялық топтардың қатты қысымына қарамастан, Пашинян «ірі жеңіске» жетті. Екі негізгі ресейшіл оппозициялық күш бірігіп 31% дауыс жинады.
Бұл сайлау Арменияның Ресейдің қауіпсіздік ұйымдарынан алшақтауы аясында өтті. 2023 жылы Әзірбайжан Таулы Қарабақты толық бақылауына алғанда, ресейлік бітімгерлер бейтарап қалыпта қалған соң, Армения Мәскеу оны қорғамайды деген қорытындыға келді. 2024 жылдың ақпанында Пашинян Арменияның Ұжымдық қауіпсіздік шарты ұйымына (ҰҚШҰ) қатысуын тоқтатқанын мәлімдеді. 2025 жылдың наурызында Армения парламенті Еуропалық Одаққа мүшелікке өту процесін бастайтын заң қабылдады.
Мәскеу бұған экономикалық қысыммен жауап берді. 29 мамырда Астанада өткен ЕАЭО отырысында блок Арменияның ЕО-ға ұмтылуы одақтың экономикалық қауіпсіздігіне қатер төндіретінін айтып, оның мүшелігін тоқтата тұруды қарастыратынын мәлімдеді. Reuters агенттігінің хабарлауынша, өткен жылы Ресей Арменияның сыртқы саудасының шамамен 35%-ын құраған, ал Армения газының 82%-ын Ресейден сатып алған.
Тоқаевтың құттықтауы осы ескертуден кейін бірнеше күн өткен соң келді және Қазақстанның Армениямен байланыс арнасын ашық ұстауды әлі де маңызды деп санайтынын көрсетеді.
Дереккөз: Times of Central Asia
Сурет: People gather with Armenian flags during a rally near the Opera House in central Yerevan; image: TCA, Stephen M. Bland / Times of Central Asia