Fitch Қарақалпақстанға алғашқы рейтингін берді
Халықаралық Fitch Ratings агенттігі Өзбекстан құрамындағы Қарақалпақстан Республикасына ұзақ мерзімді кредиттік рейтингті BB- деңгейінде, тұрақты болжаммен берді. Бұл — агенттіктің республиканы алғашқы бағалауы. Рейтинг инвестициялық емес санатқа жатады және шетелдік те, ұлттық та валютадағы қарыз алуға қатысты қолданылады. Сонымен қатар Қарақалпақстанға B деңгейіндегі қысқа мерзімді рейтинг берілді.
Аймақтық және халықаралық салыстыру
Өзбекстан ішінде Жызақ және Ферғана облыстары да BB- рейтингіне ие, болжамдары тұрақты. Елден тыс Арменияның Ереваны мен Түркияның Конья метрополитен муниципалитеті де осындай ұзақ мерзімді рейтингке ие. Fitch Қарақалпақстанның тәуекел профилін «әлсіздеу» деп санаттағанымен, қаржылық профилін aa санатының төменгі шегіне орналастырды. Осы бағалаулар мен ұқсас аймақтармен салыстыру негізінде республиканың дербес кредиттік профилі bb- деп айқындалды.
Трансферттерге тәуелділік және кіріс шектеулері
2025 жылы орталық үкіметтен келген трансферттер Қарақалпақстанның операциялық кірісінің 51%-ын құрады, ал салық түсімдері 44% болды. 2021–2025 жылдар аралығында трансферттер операциялық кірістің орта есеппен 58%-ын қамтыған. Өзбекстанның салық және бюджет ережелеріндегі өзгерістер бұл кірісті болжауды қиындатады: салық мөлшерлемелерін орталық үкімет белгілеп, түсімдердің қалай бөлінетінін де өзі айқындайды. Бұл экономикалық құлдырау кезеңінде республиканың өз кірісін ұлғайту мүмкіндігін шектейді.
Шығыстардың икемсіздігі
Қарақалпақстанның шығыстарды қысқарту мүмкіндігі де шектеулі. 2025 жылы икемсіз шығыстар республиканың жалпы шығысының 76%-ын құрады. Жалақы операциялық шығыстың шамамен 30%-ын алып, инфляцияға сәйкес түзетіледі. Күрделі шығыстар жалпы шығыстың тек 6%-ға жуығын құрайды. Аймақтық билік көрсетуге тиіс қызметтердің өзгеруі және 2021–2025 жылдары жылына орта есеппен 10% болған инфляция шығыстарды жоспарлауды қиындатты.
Қарыз алу шектеулері мен қаржылық резервтер
Өзбекстан заңы бойынша аймақтық билік қаржы нарықтарында тікелей қарыз ала алмайды және негізінен басқа деңгейдегі үкіметтердің қарыздарына сүйенеді. Қарақалпақстан бақылайтын кейбір компаниялар банктерден қарыз алады, бірақ Fitch олардың жиынтық қарызы шағын деп бағалады. 2025 жылдың соңында республиканың қолма-қол ақшасы 176 млрд сомды құрады, бұл жыл соңындағы бағам бойынша шамамен 14,6 млн долларға тең. Ақшаның басым бөлігі нақты шығыстарға арналған. Уақытша ақша тапшылығын жабу үшін республика орталық үкіметтен қысқа мерзімді қарыз ала алады.
Болжам және аймақтық контекст
Fitch-тің 2026–2030 жылдарға арналған базалық болжамы қарыз алу шектеулерінің сақталатынын және жаңа қарыздың басым бөлігі орталық үкіметтен келетінін көздейді. Агенттік Қарақалпақстан қаржы нарықтарында қарыз алып, күрделі шығыстарды ұлғайтқан жағдайдағы сценарийді де сынап көрді. Бұл сценарийде таза түзетілген қарыз 2030 жылы жылдық операциялық профициттің 8,7 еселенген көлеміне жетеді деп болжанды. Қарақалпақстан — Өзбекстанның ауданы бойынша ең үлкен аймағы, ол ел аумағының шамамен 37%-ын алып жатыр. 2,1 млн тұрғыны ел халқының шамамен 5%-ын құрайды. Соңғы онжылдықтарда Арал теңізінің тартылуы үлкен теңіз түбін ашып, жергілікті балық шаруашылығы қауымдастықтарын күнкөріссіз қалдырды. Ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіп республиканың өсіп келе жатқан экономикасында маңызды рөл атқарады. Fitch жан басына шаққандағы орташа экономикалық өнімді елдік көрсеткіштің шамамен 53%-ы деп бағалайды.
Дереккөз: Times of Central Asia
Сурет: Image: @depositphotos / Times of Central Asia
