Орта дәліздегі жүк ағыны мен кеме тапшылығы
Қазақстанның Каспий жағалауында Әзірбайжанға жөнелтілуін күткен контейнерлер жиналып қалды. Кеме тапшылығы мен ауа райына байланысты шектеулер Ресейді айналып өтетін Қытай мен Еуропаны байланыстыратын Орта дәліз бойынша жүк жеткізуді тежейді. Қазақстан бес кеме сатып алуды жоспарлап, тағы алты кемеге тапсырыс берген. Сонымен қатар Каспий теңізінің деңгейі төмендеуі қолданыстағы кемелердің жүк көтергіштігін шектеп, порт жұмысын қиындатады.
KTZ Express Shipping компаниясының бас директоры Еркін Нығметов 15–16 қазанда Астанада өткен «Жаңа Жібек жолы» халықаралық көлік форумында контейнерлердің жиналып қалуын айтты. Оның сөзінше, қолайсыз ауа райы Қазақстан порттарының жұмысын жылына жалпы 75 күнге дейін шектеуі мүмкін.
Жүк көлемі артып, кемелер кешігуде
Ресми түрде Транскаспий халықаралық көлік бағыты деп аталатын Орта дәліз Қазақстан, Каспий теңізі, Әзірбайжан және Грузия арқылы өтеді. Одан әрі жүк Түркия мен Еуропаға, оның ішінде Қара теңіз арқылы жалғасады. 2022 жылы Ресейдің Украинаға басып кіруінен кейін Ресей арқылы транзитке тәуелділігін азайтқысы келген компаниялардың бұл бағытқа қызығушылығы артты.
«Қазақстан темір жолы» ұлттық компаниясының (ҚТЖ) мәліметінше, 2026 жылдың қаңтар–тамыз айларында Орта дәліз бойынша контейнер тасымалы 44 200 жиырма футтық эквивалентке (TEU) жетіп, өткен жылмен салыстырғанда 58%-ға өскен. TEU — ұзындығы шамамен алты метр болатын бір 20 футтық контейнерге тең контейнер сыйымдылығының стандартты өлшемі. Сол кезеңде бағыт бойынша Қытайдан 419 контейнерлік пойыз шыққан, бұл өткен жылғы 228 пойыздан көп.
Теңіз бөлігінде контейнерлер Қазақстанда пойыздан кемеге, содан кейін Әзірбайжанда қайтадан вагонға тиеледі. Бос кемені күту жеткізу уақытын ұзартады, әсіресе жүк көп келетін кезеңдерде.
Дүниежүзілік банк бағалауы
Дүниежүзілік банк дәліздің өсу әлеуетін бағалады. Қыркүйекте жарияланған зерттеуге сәйкес, көлік инфрақұрылымына инвестициялар мен логистикалық рәсімдерді үйлестіруді жақсарту 2040 жылға қарай Транскаспий дәлізі бойынша сауда көлемін үш еседен астам арттырып, жеткізу уақытын екі есе қысқартуы мүмкін. Банк ұсынылған шараларды жүзеге асыру бағытқа қосылған тоғыз елдің жиынтық ЖІӨ-ін 3,3%-ға арттырып, екі миллион жұмыс орнын құруы мүмкін деп болжайды.
Қазақстан Қытай мен Әзірбайжаннан кеме сатып алады
ҚТЖ еншілес кәсіпорны KTZ Express Shipping 2026 жылы бес контейнерлік кеме сатып алуды жоспарлап отыр. Тағы алты көпмақсатты құрғақ жүк және контейнерлік кемеге Қытай мен Әзірбайжандағы кеме жасау зауыттарынан тапсырыс берілген. 2028 жылға қарай компания өз флотын жалпы дедвейті 96 000 метрикалық тонна болатын 13 кемеге дейін кеңейтуді мақсат етеді. Дедвейт тоннажы — кеменің жүк, отын, қорлар және басқа айнымалы жүктемелерді қоса алғанда көтере алатын ең жоғары салмағы.
15 қазанда Қазақстанның «Самұрық-Қазына» әл-ауқат қоры 2026 жылдың сәуірінде қол қойылған келісімшарттар бойынша Баку кеме жасау зауытында екі құрғақ жүк кемесі салынатынын растады.
Тағы төрт кемеге Қытайдың Jiangsu Haizhongzhou Shipping Industry компаниясынан тапсырыс берілген. Әрқайсысы 537 TEU-ге дейін жүк тасымалдауға арналған, дедвейті 9 900 метрикалық тонна. Өзен-теңіз кемелері Каспий теңізі мен ішкі су жолдарында жұмыс істеуге арналған. Компания қажет болса өз флотын Қара теңіз бағыттарында да пайдалануды қарастырып отыр.
Қазақстан 2029 жылға қарай Орта дәліз бойынша жылдық контейнер тасымалын 300 000 TEU-ге дейін арттыруды көздейді. KTZ Express Shipping қажет болған жағдайда әзірбайжандық серіктестерден кеме жалдауды да жоспарлап отыр.
KazMunayGas тобындағы ұлттық теңіз тасымалдау компаниясы «Казмортрансфлот» та флотын кеңейтуде. Біріккен Араб Әмірліктерінің AD Ports Group компаниясымен бірлесіп, ол Баку кеме жасау зауытында екі контейнерлік кеме салып жатыр. Бірінші кеменің құрылысы 2026 жылдың маусымында басталып, екі кеме де 2027 жылдың соңына қарай бітуі тиіс.
Әр жаңа кеменің сыйымдылығы 780 TEU болады, бұл ұқсас мақсаттағы қолданыстағы контейнерлік кемелердің 350 TEU-імен салыстырғанда көп. Олардың ұзындығы 113 метрден 149,5 метрге, ал дедвейт тоннажы шамамен 5 200-ден 9 400 метрикалық тоннаға дейін артады. Әр рейсте үлкенірек жүк тасу, егер кемелер жеткілікті жүктемемен жұмыс істесе, контейнерге шаққандағы шығынды азайтуы мүмкін.
Каспий деңгейінің төмендеуі жүктемені шектейді
Каспий теңізінің су деңгейінің төмендеуі айлақтар мен кіреберіс арналардағы тереңдікті азайтады. Кеме иелері маршрут таңдағанда және қанша жүк тиейтінін анықтағанда кеменің шөгуін ескеруге мәжбүр.
Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (ЭЫДҰ) су деңгейінің төмендеуі Қазақстанның Ақтау және Құрық порттарында кемелерді тиеуді шектеп, жүк операторларының шығынын арттырғанын атап өтті.
Қыркүйекте «Әзірбайжан Каспий теңіз тасымалдау компаниясы» өкілі су деңгейінің төмендеуіне байланысты өз паромдарының бірі Қазақстаннан толық жүктеменің шамамен 80%-ын ғана тасымалдай алатынын хабарлады. Сондықтан бірдей жүк көлемін тасымалдау үшін көбірек рейс қажет.
Құрықта түбін тереңдету жұмыстары жүргізілді, Ақтауда порт инфрақұрылымын жаңғырту жалғасуда. Times of Central Asia бұған дейін хабарлағандай, арналарды тереңдету және Қазақстан порттарын қайта жаңарту жөніндегі бірнеше жобаның жалпы құны шамамен 179 миллион долларға бағаланады.
Порттар жүк көлемінің артуына дайындалуда
Еуропа қайта құру және даму банкі (ЕҚДБ) Еуропалық одақпен бірлесіп Ақтау портын жаңғыртуға 45 миллион еуроға дейінгі қаржыландыру пакетін жариялады. Жоба контейнерлерді өңдеу қуатын кеңейтуді, айлақтарды жаңартуды және жүк тиеу-түсіру жабдығын сатып алуды қамтиды. Контейнерлерді өңдеудің орташа уақыты төрт минуттан екі жарым минутқа дейін қысқарады деп күтілуде.
Қазақстан, Әзірбайжан, Грузия және Қытай көлік компаниялары да дәліздің тиімділігін арттыру жөніндегі шараларды талқылауда.
Дереккөз: Times of Central Asia
Сурет: @kmtf.kz / Times of Central Asia
